Âyet-i kerime "Ne açığa vursanız ne de gizleseniz, Allah onunla sizi hesaba çeker" [Bakara: 284] nazil olduğunda, Müslümanlara bu durum ağır geldi; çünkü kalbe gelen, kalıcı ya da geçici her türlü düşünce için de sorumlu tutulacaklarını sandılar. Bunun üzerine Allah, bu âyetle onlara şunu bildirdi: Allah hiçbir nefse, gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez; yani takati yetecek bir emri yükler, onu zorlayacak ve yoracak bir şeyi yüklemez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Din konusunda üzerinize bir zorluk koymamıştır" [Hac: 78]. Emir ve yasakların aslı, insan nefsine ağır gelen şeyler değildir; bilakis bunlar ruhlar için gıda, bedenler için ilaç ve zarardan korunma tedbiridir. Allah Teâlâ kullarına bu emirleri rahmet ve ihsanı gereği emretmiştir. Bununla birlikte, zorluk doğurabilecek bazı özürler ortaya çıktığında hafifletme ve kolaylaştırma söz konusu olur: Ya emir sorumludan tamamen düşer ya da bir kısmı düşürülür; hastaya, yolcuya ve diğerlerine tanınan ruhsat bunun örneğidir. Ardından Allah Teâlâ, her nefsin kazandığı iyiliğin kendisine, işlediği kötülüğün de aleyhine olduğunu bildirmiştir: "Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez" ve kulun iyilikleri başkasına aktarılmaz. İyilik için "kesb" kelimesinin kullanılması, iyilik işinin insana en az bir çaba ile, hatta sadece kalbin niyetiyle elde edilebileceğini gösterir. Kötülük için "iktisab" kelimesinin kullanılması ise kötülüğün, insan onu işleyip çaba harcayıncaya kadar kendisine yazılmadığını gösterir. Allah Teâlâ, Peygamberin ve müminlerin iman ettiğini, her amel sahibinin amelinin karşılığını göreceğini bildirdikten sonra, insanın kusur, hata ve unutkanlığa açık olduğunu ve bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi yüklemeyeceğini haber verdi. Bunun üzerine müminlerin bu konudaki duasını bildirdi. Nebi ﷺ de Allah'ın bu duaya karşılık "Yaptım" buyurduğunu haber vermiştir. Dua şöyledir: "Rabbimiz, unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma" [Bakara: 286]. Unutma ile hata arasındaki fark şudur: Unutma, kalbin emredileni dalgınlıkla terk etmesidir; hata ise kişinin yapmasına caiz olan bir şeyi kastederken, yapmaya caiz olmayan bir fiilin ortaya çıkmasıdır. Allah bu ikisi sebebiyle bu ümmetten olan şeyleri, rahmet ve ihsanı gereği affetmiştir. Buna göre, gasbedilmiş ya da necis bir elbiseyle namaz kılan, bedeninde unutarak necaset bulunduğu hâlde namaz kılan, namazda unutarak konuşan, unutarak oruç bozan veya ihramın yasaklarından, telef etmeyi içermeyen bir yasağı unutarak işleyen kimse bağışlanmıştır. Aynı şekilde yemin edilen şeyi unutarak yapan kimse yeminini bozmuş sayılmaz. Yine, hata ederek bir can ya da mal telef eden kimseye günah yoktur; yalnızca telafi (tazmin) sadece telef etmenin kendisine bağlıdır. Keza besmelenin gerekli olduğu yerlerde onu unutarak terk eden kimseye zarar yoktur. "Rabbimiz, bizden öncekilerin üzerine yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme" [Bakara: 286]. Yani meşakkatli yükümlülükler yükleme. Allah bunu da yapmıştır; çünkü bu ümmete, abdest ve ibadetlerin hâllerine dair emirlerde, başkalarına hafifletmediği kolaylıkları tanımıştır. "Rabbimiz, gücümüzün yetmeyeceği şeyi bize yükleme" [Bakara: 286]. Allah bunu da yapmıştır, hamd O'nadır. "Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et" [Bakara: 286]. Affetme ve bağışlama ile sıkıntı ve kötülükler def edilir, merhamet ile de işler düzelir. "Sen bizim mevlâmızsın" [Bakara: 286]; yani Rabbimiz, hükümdarımız ve ilahımızsın. Bizi var edip yarattığın andan itibaren bizi koruma ve velayetin hiç eksilmedi; nimetlerin vakit vakit kesintisiz üzerimizedir. Sonra bize büyük bir nimet ve cömert bir bağış olan İslam nimetini ihsan ettin; diğer bütün nimetler bu nimete tabidir. Ey Rabbimiz ve Mevlâmız, nimetinin tamamlanmasını, bizi Sana inkâr eden, peygamberlerini yalanlayan, dinin mensuplarına karşı çıkan ve emrini reddeden kâfir topluluğa karşı bize yardım etmeni istiyoruz. Bize yeryüzünde yer ver, onları zelil kıl ve bize, zaferin gerçekleşeceği imanı ve amelleri nasip et; onlara karşı bizi delil, beyan, kılıç ve mızrakla destekle. Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.