Bu, borç ayetidir; Kur'an'ın en uzun ayetidir ve büyük faydası ve kapsamı olan pek çok hüküm içermektedir. Bunlardan birincisi: Selem ve diğerleri dahil her türlü borçlanma işleminin caiz olmasıdır. Çünkü Allah, müminlerin yaptığı borçlanmayı hükümlerini de zikrederek, onu doğrulayan bir biçimde haber vermiştir. Bu da caizliğe delalet eder. İkinci ve üçüncü hüküm: Selem akdinde vade bulunmasının zorunlu olduğu ve malın belirli ve bilinen olması gerektiğidir. Dolayısıyla peşin olarak veya belirsiz bir vadeyle yapılan selem akdi sahih olmaz. Dördüncü hüküm: Her türlü borç akdinin yazıya geçirilmesinin emredilmesidir; bu ya vacip olarak ya da müstehap olarak yapılır, çünkü yazıya geçirilmesine duyulan ihtiyaç çok büyüktür. Zira yazılmadığında hata, unutkanlık, çekişme ve kavga gibi büyük zararlar ortaya çıkar. Beşinci hüküm: Yazıcıya yazması emredilmiştir. Altıncı hüküm: Yazıcının kendisinin adil olması gerekir ki yazısı itibar görsün; çünkü fâsıkın sözü ve yazısı itibar görmez. Yedinci hüküm: Yazıcının iki taraf arasında adaleti gözetmesi, akrabalık, dostluk veya başka bir sebeple taraflardan birine meyletmemesi vaciptir. Sekizinci hüküm: Yazıcının senet yazmayı, bunda gerekli olan şeyleri ve her bir tarafın neyle yükümlü olduğunu, güvence sağlayan unsurları bilen biri olması gerekir; çünkü adaleti sağlamanın bundan başka yolu yoktur. Bu hüküm, Allah'ın: "Aranızda adaletle yazacak bir yazıcı yazsın" [Kur'an: "Aranızda adaletle bir kâtip yazsın"] sözünden çıkarılmıştır. Dokuzuncu hüküm: Adaletle tanınan kişinin el yazısıyla bir senet bulunursa, kendisi ve şahitler ölmüş olsa bile o senede göre işlem yapılır. Onuncu hüküm: Allah'ın: "Yazıcı, yazmaktan kaçınmasın" sözüdür; yani Allah'ın yazıyı öğretmekle lütufta bulunduğu kimse, borçlanan taraflar arasında yazmaktan kaçınmasın. Allah ona öğretmekle iyilik ettiği gibi, yazısına ihtiyaç duyan Allah'ın kullarına da iyilik etsin ve onlar için yazmaktan çekinmesin. On birinci hüküm: Yazıcıya, yalnızca hak sahibinin yazdırdığını yazmasının emredilmesidir. On ikinci hüküm: Akdin taraflarından borçlu olan kişinin yazdırması gerektiğidir. On üçüncü hüküm: Üzerindeki hakkın tamamının belirtilmesi ve ondan hiçbir şeyin eksiltilmemesinin emredilmesidir. On dördüncü hüküm: İnsanın kendi aleyhine verdiği ikrarının kabul edilmesidir; çünkü Allah, hakkı üzerinde olan kişiye yazıcıya yazdırmasını emretmiştir. Onun ikrarı yazıya geçirildiğinde, bunun gereği ve içeriği, yani kendi aleyhine ikrar ettiği şey, sabit olur; sonradan hata veya unutma iddiasında bulunsa bile. On beşinci hüküm: Üzerinde bir hak bulunan kişinin, o hakkın miktarı ve niteliği hakkında (çokluk, azlık, peşinlik, vadelilik gibi) delil bulunmadığı durumda, sözünün, hak sahibinin sözüne değil, kendi sözünün kabul edileceğidir. Çünkü Allah, ona üzerindeki hakkı eksiltmesini yasaklamamıştır; ancak onun hakkın miktarı ve niteliği hakkında söylediği sözü kabul edilir. On altıncı hüküm: Üzerinde hak bulunan kişinin, hakkın miktarından, niteliğinden, iyiliğinden, vadesinden veya bunların eklerinden ve bağlantılı şeylerinden herhangi bir şeyi eksiltmesinin haram olmasıdır. On yedinci hüküm: Küçüklük, akılsızlık veya dilsizlik gibi nedenlerle hakkı yazdıramayan kişinin, yazdırma ve ikrar konusunda velisinin onun yerine geçeceğidir. On sekizinci hüküm: Velinin de, hakkı üzerinde olan kişinin yükümlü olduğu adaleti yerine getirmesi ve eksiltmeme yükümlülüğü bulunmasıdır; çünkü Allah "adaletle" buyurmuştur. On dokuzuncu hüküm: Velinin adil olmasının şart olmasıdır; çünkü yukarıda belirtilen adaletle yazdırma, fâsık biri tarafından yapılmaz. Yirminci hüküm: Mallarda velayetin sabit olmasıdır. Yirmi birinci hüküm: Hakkın küçük çocuk, akılsız, deli ve zayıf kişi üzerinde olmasıdır, velilerinin üzerinde değil. Yirmi ikinci hüküm: Küçük çocuğun, akılsızın, delinin, mal bakımından kısıtlının ve benzerlerinin ikrarının ve tasarruflarının sahih olmadığıdır; çünkü Allah yazdırma yetkisini velilerine vermiş, onlara bunda hiçbir pay bırakmamıştır; onlara şefkat ve merhamet göstererek, mallarının telef olmasından korkmuştur. Yirmi üçüncü hüküm: Adı geçen kişilerin mallarında velinin tasarrufunun sahih olmasıdır. Yirmi dördüncü hüküm: Borçlanan tarafların birbirlerine güvence sağlayacak hususları öğrenmesinin meşru olmasıdır; çünkü buradaki amaç güvence ve adalettir ve meşru olan bir şey ancak bununla tamamlanıyorsa, o da meşrudur. Yirmi beşinci hüküm: Yazı öğrenmenin meşru olması, hatta farz-ı kifaye olmasıdır; çünkü Allah borçların ve diğer şeylerin yazılmasını emretmiştir ve bu da ancak öğrenmekle gerçekleşir. Yirmi altıncı hüküm: Akitlerde şahit tutmanın emredilmiş olmasıdır, ancak bu müstehap bir şekildedir; çünkü buradaki amaç, hakları koruyacak olana yönlendirmektir ve bu, mükelleflerin maslahatına dönüktür. Evet, eğer tasarruf eden kişi bir yetimin velisi ya da vakıf gibi korunması vacip olan bir şeyin sorumlusu ise, hakkı koruyacak olan şahit tutma işi vacip olur. Yirmi yedinci hüküm: Mallarda ve benzerlerinde şahitlik nisabının iki erkek veya bir erkek ve iki kadın olduğu; sünnetin de davacının yemini ile birlikte bir şahidin kabul edileceğini gösterdiğidir. Yirmi sekizinci hüküm: "Erkek" lafzının mefhumu gereği çocukların şahitliğinin kabul edilmediğidir. Yirmi dokuzuncu hüküm: Mallarda ve benzerlerinde yalnız kadınların şahitliğinin kabul edilmediğidir; çünkü Allah onların şahitliğini ancak bir erkekle birlikte kabul etmiştir. Denilebilir ki: Allah, zikrettiği hikmet sebebiyle iki kadını bir erkeğin yerine koymuştur; bu hikmet, kadınların bir erkekle birlikte olmaları ya da yalnız olmaları fark etmeksizin mevcuttur. Allah en iyisini bilir. Otuzuncu hüküm: Olgun köleğin şahitliğinin, hür kişinin şahitliği gibi kabul edilmesidir; çünkü Allah'ın: "Erkeklerinizden iki şahit tutun" sözü geneldir ve olgun köle de bizim erkeklerimizdendir. Otuz birinci hüküm: Erkek de olsa kadın da olsa kâfirlerin şahitliğinin kabul edilmediğidir; çünkü onlar bizden değildir ve şahitliğin temeli adalettir, onlar ise adil değildir. Otuz ikinci hüküm: Bunda erkeğin kadın üzerindeki fazileti vardır; bir erkeğin iki kadına karşılık geldiği, erkeğin hafızasının güçlü, kadının hafızasının ise zayıf olmasındandır. Otuz üçüncü hüküm: Şahitliğini unutup sonra hatırlayan kişinin şahitliğinin kabul edileceğidir; çünkü Allah: "Biri diğerine hatırlatır" buyurmuştur. Otuz dördüncü hüküm: Anlamdan çıkarılır ki, vacip olan haklarda şahit şahitliğini unutmaktan korkarsa, onu yazması vaciptir; çünkü vacibin ancak bununla tamamlandığı şey de vaciptir. Otuz beşinci hüküm: Şahit, şahitliğe çağrıldığında ve mazereti yoksa, reddetmesinin caiz olmadığıdır; çünkü Allah: "Şahitler çağrıldıklarında kaçınmasınlar" buyurmuştur. Otuz altıncı hüküm: Şahitliği kabul edilen şahitlerin vasfını taşımayan kişinin, bunda fayda olmadığı ve onun şahitlerden olmadığı için çağrıya icabet etmesinin vacip olmadığıdır. Otuz yedinci hüküm: Borçların tamamını yazmaktan; küçük olsun büyük olsun, vade niteliğinden ve akdin içerdiği bütün şartlardan ve kayıtlardan usanmanın ve sıkılmanın yasaklanmasıdır. Otuz sekizinci hüküm: Akitlerde yazmanın ve şahit tutmanın meşru kılınmasının hikmetinin açıklanmasıdır. Allah şöyle buyurur: "Bu, Allah katında daha adil, şahitlik için daha doğru ve şüpheye düşmemeniz için daha yakındır." Çünkü bu, kulların ve ülkelerin düzeni olan adaleti içerir; yazıyla birlikte olan şahitlik daha doğru, daha mükemmel ve şüphe, kuşku, çekişme ve kavgadan daha uzaktır. Otuz dokuzuncu hüküm: Bundan çıkarılır ki, şahitliğinde şüphe ve tereddüde düşen kimsenin ona atılması caiz değildir; kesin bilgi şarttır. Kırkıncı hüküm: Allah'ın: "Ancak aranızda döndürüp durduğunuz hazır bir ticaret olursa, onu yazmamanızda bir günah yoktur" sözüdür. Bunda, ticaret peşin olarak elden ele yapıldığında yazmanın terkedilmesine dair ruhsat vardır; çünkü yazıya duyulan ihtiyaç o kadar şiddetli değildir. Kırk birinci hüküm: Peşin ticarette yazmanın terkine ruhsat verilse de, şahit tutmanın meşru olmasıdır; Allah şöyle buyurur: "Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun." Kırk ikinci hüküm: Yazıcının, meşgul olduğu ve zorluk çektiği bir vakitte çağrılarak zarar görmesinin yasaklanmasıdır. Kırk üçüncü hüküm: Şahidin de, şahitlik üstlenmeye veya eda etmeye, hastalık ya da zorlandığı bir iş yüzünden ya da başka bir sebeple çağrılarak zarar görmesinin yasaklanmasıdır. Bu, "Yazıcıya ve şahide zarar verilmez" ayetinin edilgen (mechul) olarak okunması üzerinedir. Fail olarak okunursa ise, şahit ve yazıcının, hak sahibine, şahitlikten kaçınarak ya da zor bir ücret isteyerek zarar vermelerinin yasaklanması anlaşılır; bu da kırk dördüncü, kırk beşinci ve kırk altıncı hükümlerdir. Bu yasaklı davranışları işlemek fısk hasletlerindendir; Allah şöyle buyurur: "Eğer bunu yaparsanız, bu sizin için bir fısktır." Kırk yedinci hüküm: Fısk, iman, nifak, düşmanlık ve dostluk gibi vasıfların insanda parça parça bulunabileceğidir; böylece insanda fısk maddesi ve onun dışında başka maddeler, aynı şekilde iman ve küfür maddesi de bulunabilir. Allah: "Çünkü bu sizin için bir fısktır" buyurmuş, "siz fâsıksınız" ya da "fâsıklarsınız" dememiştir. Kırk sekizincisi: Bu hükmün burada değil, yerinin gereği olarak daha önce zikredilmesi gerekirdi. Şahidde adaletin şart koşulması; Allah Teâlâ'nın, {Şahitlerden razı olduğunuz kimseler} buyruğu sebebiyledir. Kırk dokuzuncusu: Adalet şartının her yer ve zamanda örfe göre belirlendiğidir. Dolayısıyla insanlar nezdinde güvenilir ve itibarlı olan her kimsenin şahitliği kabul edilir. Ellincisi: Bu ayetten, tezkiye edilmedikçe bilinmeyen kimsenin şahitliğinin kabul edilmediği de çıkarılır. İşte bu hükümler, bu kerîme âyetten, mevcut duruma ve kısır anlayışa göre istinbat edilen hususlardır. Allah'ın kelamında, dilediği kullarına özel kılacağı hikmet ve sırlar vardır. Allah Teâlâ'nın, {Eğer bir seferde bulunuyorsanız...} buyruğu da şöyledir: