Allah, bir sivrisinek ya da ondan daha büyük bir şeyle misal vermekten utanmaz. {İnne'llâhe lâ yestahyî en yadribe meseller mâ} yani: Hangi misal olursa olsun, {bi'ukuddetin fe-mâ fevkahâ} sivrisinek ya da ondan daha büyük bir şey olsun. Misaller hikmet ve hakkın açıklanması içerdiğinden böyledir; Allah ise hakkı açıklamaktan utanmaz. Bu ifade, küçük şeylerde misal getirilmesini inkâr edip bu konuda Allah'a itiraz edenlere bir cevap niteliğindedir. Oysa bunda itiraz edilecek bir yer yoktur; bilakis bu, Allah'ın kullarına öğretmesi ve onlara merhametidir. Dolayısıyla bu misaller kabul ve şükürle karşılanmalıdır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Fe-emmâ ellezîne âmenû fe-ya'lemûne ennehu'l-hakku min rabbihim} Yani iman edenler, bunun Rableri tarafından gelen hak olduğunu bilirler; onu anlamaya çalışır ve üzerinde düşünürler. Eğer içerdiği hikmeti ayrıntılı olarak bilirlerse, bilgileri ve imanları artar. Bilmeseler bile, bunun hak olduğunu ve içerdiği her şeyin hak olduğunu bilirler; hikmetinin yönü kendilerine gizli kalsa da, Allah'ın bunu boşuna değil, derin bir hikmet ve tam bir nimet olarak indirdiğini bilirler. {Ve ammellezîne keferû fe-yekûlûne mâzâ erâdallâhu bihâzâ meselâ} Kâfirler ise itiraz eder ve şaşkınlığa düşerler: "Allah bununla ne kastetti?" derler. Böylece küfürlerine küfür eklenir; tıpkı müminlerin imanlarına iman eklenmesi gibi. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Yudıllü bihî kesîrâen ve yehdî bihî kesîrâ} Kur'an ayetleri indiğinde müminlerin ve kâfirlerin durumu budur. Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Bir sûre indirildiği zaman, aralarından kimi, 'Bu, hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlerin imanını artırmıştır ve onlar sevinç duyarlar. Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu sûre onların pisliğine pislik katmıştır ve onlar kâfir olarak ölmüşlerdir." [Tevbe: 124-125] Kullara Kur'an ayetlerinin indirilmesinden daha büyük bir nimet yoktur. Ancak bu ayetler bir kısım insanlar için bir imtihan, şaşkınlık ve sapıklık, şerlerine ek bir şer olur; bir kısım insanlar için ise bir lütuf, rahmet ve hayırlarına ek bir hayır olur. Kullarının arasını ayıran ve hidayeti ile sapıtmayı yalnız kendinde toplayan Allah'ın şanı yücedir. Sonra Allah'ın kimi saptırdığındaki hikmetini ve bunun O'nun adaleti olduğunu zikreder: {Ve mâ yudıllü bihî illel-fâsikîn} Yani Allah'ın itaatinden çıkan, peygamberlerine inatla karşı koyan, fısk vasfı kendilerine yerleşmiş ve bunun yerine başka bir şey aramayan kimselerdir. Allah'ın hikmeti, bunların hidayete elverişli olmadıklarından dolayı onları saptırmayı gerektirmiştir; tıpkı imanla vasıflanan ve salih amellerle süslenen kimseleri hidayete erdirmeyi hikmeti ve fazlı gerektirdiği gibi. Fısk iki çeşittir: Dinden çıkaran fısk, yani imandan çıkmayı gerektiren fısk; bu ayette ve benzerlerinde zikredilen budur. Bir de imandan çıkarmayan fısk vardır; Allah'ın şu sözünde olduğu gibi: "Ey iman edenler! Size bir fâsık bir haber getirirse, araştırın." [Hucurât: 6] Sonra fâsıkların vasfını şöyle anlatır: {Ellezîne yensukûne ahdallâhi min ba'di mîsâkih} Bu, kendileriyle Allah arasındaki ahdi ve kulları arasındaki, ağır sözleşmelerle ve yükümlülüklerle pekiştirilmiş ahitleri kapsar. Bu sözleşmelere aldırmazlar, bilakis bozarlar, Allah'ın emirlerini terk eder, yasaklarını işlerler ve insanlarla aralarındaki ahitleri de bozarlar. {Ve yakta'ûne mâ emerallâhu bihî en yûsal} Bu, pek çok şeyi kapsar. Allah bize, kendimiz ile Allah arasındaki bağı, O'na iman ve kulluk ederek sürdürmemizi; kendimiz ile Resûlü arasındaki bağı, ona iman, sevgi, yardım ve haklarını yerine getirerek sürdürmemizi; anne-babamız, akrabalarımız, dostlarımız ve bütün insanlarla olan bağları da bu haklara riayet ederek sürdürmemizi emretmiştir. İman edenler, Allah'ın bağlanmasını emrettiği bu hakları bağlamış ve bunları en güzel şekilde yerine getirmişlerdir. Fâsıklar ise bu hakları koparmış, arkalarına atmış, bunların yerine fısk, kopukluk ve günah işlemeyi tercih etmişlerdir; bu da yeryüzünde fesattır. {Ulâike} Yani bu vasıfta olanlar, {hümü'l-hâsirûn} dünyada ve ahirette hüsrana uğrayanlardır. Hüsranı onlara hasretmesi, bu hüsranın bütün hallerinde genel olmasındandır; onlar için hiçbir kazanç yoktur, çünkü her salih amelin şartı imandır. İmanı olmayanın amelinin de bir değeri yoktur. Bu hüsran, küfrün hüsranıdır. Bazen küfür, bazen günah, bazen de terk edilen müstehap bir ibadette kusur olabilen hüsran ise şu ayette zikredilmiştir: "Şüphesiz insan hüsrandadır." [Asr: 2] Bu, imanla ve salih amelle vasıflananlar, hakka vasiyet edenler ve sabra vasiyet edenler dışında her yaratık için geneldir. Hüsran, kulun elde etmeye çalıştığı ve gücü dahilinde olan hayrın kaçırılmasıdır.