Allah Teâlâ, faiz yiyenlerin kötü sonunu ve çok ağır akıbetlerini haber veriyor. Onlar, büyük diriliş günü için kabirlerinden ancak {şeytanın dokunmasıyla çarpılıp sersemlemiş olan kimsenin kalkışı gibi} kalkacaklardır. Yani şeytan onu cinnetle sersemletmiştir; böylece onlar kabirlerinden şaşkın, sarhoş gibi, dehşet içinde ve büyük azabı, ağır felaketi beklerken kalkarlar. Akılları nasıl altüst olmuşsa, {alışverişin de tıpkı faiz gibi olduğunu söylediler} [Kur'an: "Alışveriş de ancak faiz gibidir, demişlerdi."]. Bunu ancak cehaleti pek büyük bir cahil ya da inadı pek büyük bir inatçı söyleyebilir. Allah da onlara hallerinin cinsinden karşılık verdi; böylece halleri deliler gibi oldu. Allah Teâlâ'nın {faiz yiyenler ancak şeytanın dokunmasıyla çarpılıp sersemlemiş olan kimsenin kalkışı gibi kalkarlar} sözünün şöyle bir anlamı da olabilir: Faiz yoluyla kazanç peşinde koşarken akılları gidince, akılları zayıflar, görüşleri aciz kalır; hareketleri ve davranışları düzensiz olduğundan, akılları yerinde olmayan deliler gibi görünürler. Allah Teâlâ onlara cevap verip büyük hikmetini açıklayarak buyurdu ki: {Allah alışverişi helal kılmış, faizi haram kılmıştır} [Kur'an: "Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır."]. Yani alışverişte genel bir maslahat, şiddetli bir ihtiyaç bulunduğu ve onu haram kılmanın zarar doğuracağı için böyle buyurulmuştur. Bu, kazanç yoluyla yapılan bütün alışveriş türlerinin helal olduğuna dair bir temeldir; aksini gösteren bir delil gelmedikçe bu hüküm geçerlidir. Faiz ise zulmü ve kötü sonucu barındırdığı için haram kılınmıştır. Faiz iki çeşittir: Nesie faizi ve fazlalık faizi. Nesie faizi, faize konu olan malın, illette ortak olan başka bir malla vadeli satılmasıdır; buna, zimmetteki borcun sermaye yapılması ve selem de dahildir. Fazlalık faizi ise faize tabi olan bir malın kendi cinsiyle fazlalıklı olarak satılmasıdır. Her ikisi de Kitap ve Sünnet ile haramdır. Nesie faizinin haram olduğu konusunda icma vardır. Fazlalık faizine cevaz veren kimse yalnızca yaygın nasslara aykırı davranmış olur. Bilakis faiz, büyük günahlardan ve helak edici suçlardandır. {Kendisine Rabbinden bir öğüt gelen ve faizden vazgeçen kimseye geçmişte aldıkları bağışlanır} [Kur'an: "Kendisine Rabbinden bir öğüt gelip de vazgeçen kimseye geçmişte olanlar kendisinindir."]. Yani Allah'ın, ona öğüt vermesi için görevlendirdiği kimse aracılığıyla faizin yasaklandığına dair bir öğüt, bir hatırlatma ve bir uyarı ulaşır; bu, Allah'ın öğüt alana merhametidir ve ona karşı delilin tamamlanmasıdır. {Böylece vazgeçen} kimse faizden uzaklaşır ve bu işten kaçınır. {Ona geçmişte olanlar kendisinindir}, yani öğütten önce yaptığı muamelelerin hükmü geçerlidir; öğüdü kabul etmesinin karşılığıdır. Ayetin mefhumundan şu anlaşılır: Vazgeçmeyen kimse, hem önceki hem sonraki işlemlerinden hesaba çekilir. {İşi ise Allah'a kalmıştır}, yani onu cezalandırmak ve ileride yaşayacağı işleri Allah'a bırakılmıştır. {Kim tekrar dönerse} ve öğüt fayda vermeyip bu işte ısrar ederse, {işte onlar ateşin halkıdır, orada ebedî kalacaklardır}. Alimler, ehl-i kebirenin, yani şirk dışındaki büyük günah işleyenlerin ebedî kalacağını gösteren tehdit nasslarında ihtilaf etmişlerdir. En güzel görüş şudur: Allah'ın ateşte ebedî kalmayı bağladığı bu fiiller, bu sonucun sebepleri ve gerektirenleridir. Ancak gerektirici sebep mevcut olsa bile, onu engelleyen bir şey yoksa sonucu doğar. Kitap, Sünnet ve selef-i salihin icmaı ile bilinmiştir ki tevhid ve iman, ateşte ebedî kalmaya engeldir. Eğer insanda tevhid bulunmasaydı, amelinin küfründen bağımsız olarak ateşte ebedî kalmaya elverişli olurdu. Sonra Allah Teâlâ buyurdu: {Allah faizi yok eder}, yani onu, hem zatını hem vasfını ortadan kaldırır, bereketini giderir. Bu yüzden faiz, başına her türlü afetin gelmesine ve bereketin kalkmasına sebep olur. Ondan sadaka verilse bile sevap verilmez; bilakis ateşe giden bir azık olur. {Sadakaları ise artırır}, yani sadaka verilen maldaki bereketi artırır ve sahibinin sevabını çoğaltır. Bunun sebebi, karşılığın amelin cinsinden olmasıdır. Faiz yiyen insanlara zulmetmiş ve mallarını meşru olmayan bir yolla almıştır; bu yüzden malı yok olmakla cezalandırılır. İnsanlara çeşitli iyiliklerle iyilik eden ise Rabbinin ondan daha cömert olduğunu bilir; Allah da kullarına iyilik ettiği gibi ona iyilik eder. {Allah her nankör günahkârı sevmez} [Kur'an: "Allah her nankör ve günahkârı sevmez."]. Yani Allah'ın nimetlerine nankörlük eden, kendisine farz kılınan sadakaları vermeyen ve Allah'ın kulları ondan ve şerrinden kurtulamayan kimseyi sevmez. {Günahkâr}, yani günahına ve cezasına sebep olan bir fiil işlemiş kimsedir. Allah Teâlâ faiz yiyenleri anıp onların ne kadar büyük bir yanılgıda olduklarını bildirdikten sonra, şunu da belirtir: Eğer iman etmiş olsalardı, yani onlara fayda verecek bir imanları olsaydı, bu fiilleri işlemezlerdi. Bu yüzden müminlerin halini ve onların ecrini zikretti, onlara iman diye hitap ederek, eğer mümin iseler faizi yemekten sakındırdı. Bunlar, Rablerinin öğüdünü kabul eden ve emrine boyun eğenlerdir. Onlara Allah'a karşı gelmekten sakınmalarını emretti. Takvanın gereklerinden biri, henüz alınmamış ve mevcut olan faiz muamelelerini terk etmektir. Geçmişte olanlar ise, öğüdü dinleyip vazgeçenin affına kalmıştır. Allah'ın öğüdüyle vazgeçmeyen ve nasihatini kabul etmeyen kimse ise Rabbine karşı gelmiş ve O'na savaş açmış olur. Oysa o, aziz ve hakim olan Allah'a karşı koyacak kadar güçsüz ve çaresizdir. Allah zalime mühlet verir ama onu başıboş bırakmaz; sonunda onu bir aziz ve kudret sahibi olarak yakalar. {Eğer tövbe ederseniz} faizden, {anaparalarınız size aittir}, yani onları geri alırsınız. Faiz alarak zulmettiğiniz kimselere zulmetmezsiniz ve anaparanızı eksiltmekle de zulmedilmezsiniz. {Borçlu sıkıntılı ise, kolaylık bulana kadar beklemek gerekir} ve bu, borcunu ödeyecek durumu bulana kadar alacaklının ona süre vermesinin vaciplik olduğunu gösterir. {Bağışlamanız, sizin için daha hayırlıdır, eğer bilirseniz}. Bu da alacağın tamamını veya bir kısmını affetmekle olur. {Öyle bir güne karşı sakının ki, orada Allah'a döndürüleceksiniz. Sonra her nefse kazandığının karşılığı tam olarak verilir ve onlara zulmedilmez.} Bu ayet, Kur'an'ın en son inen ayetlerindendir ve bu hükümlerin, emirlerin ve yasakların sonunda konulmuştur. Çünkü iyiliğe vaad, kötülük işlemeye tehdit içerir; Allah'a döneceğini bilen kimsenin, küçük ve büyük, açık ve gizli her şeyin karşılığını göreceğini ve Allah'ın ona zerre kadar zulmetmeyeceğini bilmesi, onda hem ümit hem korku uyandırır. Bunun kalpte yerleşen bir bilgi olmadan buna ulaşmanın yolu yoktur.