Yani: Ey Peygamber, müminler sana hamr (sarhoş edici içki) ve meysirin (kumar) hükmünü soruyorlar. Bu ikisi Câhiliye döneminde ve İslâm'ın ilk zamanlarında kullanılıyordu; bu yüzden onlar hakkında bir tereddüt oluşmuş olacak ki hükmünü sormuşlardır. Allah Teâlâ Peygamberine, bu ikisinin faydalarını ve zararlarını onlara açıklamasını emretti. Bu açıklama, onların haramlığına ve terk edilmesinin kesinleşmesine bir giriş olsun diye yapıldı. Allah, bu ikisinin günahının ve zararlarının; akıl ve mal kaybı, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyma, düşmanlık ve kin gibi sonuçlarının, insanların zannettiği faydalarından, yani şarap ticaretiyle mal kazanmak ve kumarla mal elde etmekten ve bunları kullanırken nefislerde oluşan neşeden daha büyük olduğunu bildirdi. Bu açıklama, nefisleri bunlardan uzaklaştırıcı bir mahiyetteydi; çünkü akıllı kişi maslahatı ağır basanı tercih eder, zararı ağır basanı da terk eder. Ancak insanlar bu ikisine alışmış oldukları ve ilk anda terk etmenin zor olduğu için, bu ayeti haramlık hükmüne bir giriş olarak takdim etti. Haramlık hükmü ise şu ayette zikredilmiştir: "Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları, şeytanın işi olan pisliklerdir." [Mâide: 90] Ayetin sonu olan "Artık vazgeçecek misiniz?" [Mâide: 91] sözüne kadar. Bu, Allah'ın lütfunun, rahmetinin ve hikmetinin bir gereğidir. Nitekim bu ayet indiğinde Ömer radıyallahu anh şöyle dedi: "Vazgeçtik, vazgeçtik." Hamr ise aklı örten ve onu gizleyen her sarhoş edici şeydir, çeşidi ne olursa olsun. Meysir ise iki taraftan da karşılık bulunan her türlü yarış ve rekabettir; satranç ve tavla gibi oyunlar ile karşılık konularak yapılan sözlü ya da fiilî her yarış bunun kapsamındadır. Ancak cihada yardımcı olduğu için at, deve yarışları ve ok atma müsabakaları bunun dışındadır; bunlara Şâri izin vermiştir. {Ve sana, nelerini infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Fazlasını. İşte Allah, düşünesiniz diye size ayetlerini böyle açıklar. Dünya ve ahiret hakkında.} Bu soru, mallarından ne kadar infak edeceklerine dairdir. Allah onlara kolaylık sağladı ve "afv"i infak etmelerini emretti. Afv, mallarından kolayca verilebilecek, ihtiyaçlarının ve zaruretlerinin bağlı olmadığı kısımdır. Bu hüküm, zengin, fakir ve orta halli her kişiye göre değişir; herkesin, malından artan kısmı infak etme gücü vardır, bir hurma parçası bile olsa. Bu nedenle Allah, Resûlü'ne insanların ahlakından ve sadakalarından afvı almasını emretti ve onlara güç yetiremeyecekleri şeyi yüklemedi. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ bize emrettiklerini kendi ihtiyacı için değil, ne bize zorluk çıkarmak için emretmiştir; bilakis bizim mutluluğumuza, kolaylığımıza ve kendimize ve kardeşlerimize fayda sağlayacak şeylere emretmiştir. Bu yüzden O, en tam hamde layıktır. Allah Teâlâ bu şifa veren açıklamayı yapıp kullarına şeriatının sırlarını bildirdikten sonra şöyle buyurdu: {Allah size ayetlerini böyle açıklar} yani hakkı gösteren, faydalı ilim ve ayrım (furkan) sağlayan ayetlerini. {Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye.} Yani şeriatının sırlarında fikirlerinizi kullanasınız, emirlerinde dünya ve ahiret maslahatları bulunduğunu anlayasınız; ayrıca dünyanın hızla geçip gittiğini düşünüp ondan yüz çevirmeniz, ahiretin ve onun devamlılığını düşünüp onu imar etmeniz için (bu açıklanmıştır), çünkü ahiret karşılık yurdudur. {Sana yetimlerden soruyorlar. De ki: Onların işlerini düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah, bozguncuyu ıslahçıdan ayırt eder. Allah dileseydi sizi sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah üstündür, hikmet sahibidir.} "Zulmen yetimlerin malını yiyenler, karınlarına ateşten başka bir şey yemiyorlar; onlar alevli bir ateşe girecekler." [Nisâ: 10] ayeti indiğinde, bu müminlere ağır geldi; yetimlerin yemeğinden kendi yemeklerini ayırdılar, kendi nefislerine zarar vermekten korkarak, normalde ortak yenilmesi âdet olduğu hâlde bile. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e bunu sordular. Allah Teâlâ, asıl maksadın yetimlerin mallarını koruyarak, muhafaza ederek ve onlarla ticaret yaparak onları ıslah etmek olduğunu, yetimlerle yemekte veya başka şeylerde birlikte olmanın, yetimlere zarar vermeyecek bir biçimde caiz olduğunu bildirdi; çünkü onlar sizin kardeşlerinizdir ve kardeşin kardeşiyle birlikte olması tabiidir. Bu konuda hüküm niyete ve fiile dayanır. Allah'ın niyetinde yetimi ıslah ettiğini ve malında gözü olmadığını bildiği kişiye, istemeden bir şey karışsa bile bir günah yoktur. Allah'ın niyetinde birlikteliğin amacının malı yiyip tüketmek olduğunu bildiği kişi ise, işte o sınırı aşmış ve günaha girmiştir. "Vesileler, maksatların hükmündedir" kaidesi de buna dayanır. Bu ayet, yiyecek, içecek, akitler ve diğer konularda her türlü ortaklığın caiz olduğuna delildir. Bu ruhsat, Allah'ın lütfu ve ihsanı, müminlere bir genişlik sağlamasıdır. Yoksa {Allah dileseydi sizi sıkıntıya sokardı} yani bu ruhsatın olmamasıyla size zorluk çıkarır, günaha girer ve sıkıntıya düşerdiniz. {Şüphesiz Allah üstündür} yani her şey üzerinde tam kudret ve kahredicilik sahibidir. Ama bununla birlikte {hikmet sahibidir}; yalnızca tam hikmetinin ve kusursuz inayetinin gereğini yapar. Onun izzeti hikmetiyle çelişmez; dolayısıyla "Dilediğini yapar, bu hikmete uygun da olsa aykırı da olsa" denmez. Bilakis O'nun fiilleri ve hükümleri hikmetine tabidir; boşuna bir şey yaratmaz, mutlaka bir hikmet vardır, bilsek de bilmesek de. Aynı şekilde kullarına hikmetten soyutlanmış bir şey de meşru kılmamıştır; yalnızca saf veya ağır basan bir maslahat olanı emreder, saf veya ağır basan bir mefsedeti olanı yasaklar; bu, hikmetinin ve rahmetinin tamlığı içindir.