البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة البقرة · الآية ١٨١

﴿فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾

Famam baddalahû ba’da mâ sami’ahû fa innamâ ismuhû ’alallazîna yubaddi lûnah innallaha samî’un ’alîm

“Vasiyeti işittikten sonra değiştiren olursa, bunun günahı değiştirenin üzerinedir. Allah şüphesiz işitir ve bilir”

Al-Baqarah 2:181 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Yani: Ey iman edenler topluluğu, Allah size şunu farz kılmıştır: { Sizden birinize ölüm gelip çattığında } yani ölümün sebepleri, örneğin helake yaklaştıran bir hastalık ve benzeri ölüm sebepleri belirdiğinde, eğer { hayır (yani mal) } bırakmışsa, ki bu örfen çok mal demektir, o zaman ana babasına ve kendisine en yakın olanlara, durumuna göre, israf etmeden ve uzak olanı yakın olandan öne alarak değil, yakınlığa ve ihtiyaca göre sıralayarak, iyilikle vasiyet etmesi gerekir. Bu yüzden ayette "en hayırlı" anlamına gelen ef'al-i tafdil kalıbı kullanılmıştır. { Takva sahiplerine bir hak olarak } ifadesi ise bunun vacip olduğunu gösterir; zira hak sabit olandır ve Allah bunu takvanın gereklerinden kılmıştır. Bilin ki müfessirlerin çoğunluğu bu ayetin miras ayetiyle neshedildiği görüşündedir. Bazıları ise bunun mirasçı olmayan ana babaya ve yakınlara ait olduğunu söyler. Oysa bu tahsisi gösteren bir delil yoktur. Bu konuda en güzel görüş şudur: Ana babaya ve yakınlara yapılacak bu vasiyet mücmeldir ve Allah bunu cari örfe havale etmiştir. Sonra Allah, miras ayetlerinde mirasçı olan ana baba ve diğer mirasçı yakınlar için bu iyiliği belirlemiştir. Böylece mücmel olan hüküm açıklanmış olur. Miras almayan ana babadan ve diğer yakınlardan, bir şahıs veya bir vasıf sebebiyle mirastan men edilenler hakkındaki hüküm ise geçerliliğini sürdürür. İnsan bunlara vasiyet etmekle emrolunmuştur, çünkü bunlar iyiliğe en layık kimselerdir. Bu görüş ümmetin üzerinde birleştiği bir görüştür ve önce zikredilen iki görüşü de birleştirir. Çünkü her iki görüşü savunanın da dikkat ettiği bir yön vardır ve sadece hedef farklıdır. Bu birleştirme ile ayetler arasında uyum sağlanır. Hiçbir sahih delilin desteklemediği bir neshi iddia etmekten, mümkün olduğu sürece birleştirmek daha iyidir. Vasiyet eden kimse, sonra gelenlerin vasiyet ettiğini değiştirebileceğini düşünerek vasiyetten çekinebilir. Bunun üzerine Allah şöyle buyurur: { Kim onu değiştirirse } yani zikredilenlere veya başkalarına yapılan vasiyeti, { onu işittikten sonra }, yani anlayıp hükmünü ve uygulanışını bildikten sonra değiştirirse, { günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir }. Aksi halde vasiyet edenin sevabı Allah katında gerçekleşmiştir; günah yalnızca değiştirip bozana aittir. { Şüphesiz Allah işitendir }, bütün sesleri işitir; vasiyet edenin sözünü ve vasiyetini de işitmesi bunun parçasıdır. Bu yüzden insan, kendisini işiten ve gören birinin murakabesinde olduğunu bilmeli ve vasiyetinde zulmetmemelidir. { Bilendir }, niyetini de bilir, vasiyet edilenin yaptığı işi de bilir. Vasiyet eden içtihat edip doğru niyetle hareket ederse, hata etse bile Allah ona sevap verir. Bu ayette, vasiyet edilene de değiştirmeye karşı uyarı vardır; çünkü Allah onu bilir ve yaptığına vakıftır, o halde Allah'tan sakınmalıdır. Bu, adil vasiyetin hükmüdür. Hakkaniyetsiz, haksızlık ve günah içeren vasiyete gelince: Vasiyet sırasında hazır bulunan kimse, vasiyet edene en güzel ve en adil olanı öğütlemeli ve haksızlıktan, meyilden sakındırmalıdır. Haksızlık (cenef), istemeden, yanlış yaparak vasiyeti bir yana eğmek; günah (ism) ise bunu kasten yapmaktır. Eğer öğütleyici bunu yapmazsa, vasiyet edilenler arasında islah etmeye çalışmalı, rıza ve barışma yoluyla aralarında adaleti sağlamaya uğraşmalı, ölen kişinin zimmetini borçtan temize çıkarmaları için onlara öğüt vermelidir. Bunu yapan kimse büyük bir iyilik yapmış olur ve bunlar üzerine günah yoktur; tıpkı caiz olan vasiyeti değiştiren kimse üzerinde günah olduğu gibi. Bunun için şöyle buyrulmuştur: { Şüphesiz Allah çok bağışlayandır }, yani bütün kusurları bağışlar ve tövbe edene hakları affeder. Bunun bir örneği, kendi nefsinden feragat edip kardeşine hakkının bir kısmını bırakan kimseyi bağışlamasıdır; çünkü kim affederse Allah da onu affeder. Allah, ölen kişinin vasiyetinde haksızlık yapmış olsa bile, onun zimmetinin temize çıkması için yakınlarından bazılarının birbirlerini affetmelerine karşılık onu bağışlar. { Rahimdir }, kullarına, birbirlerine merhamet edip şefkat göstermeleri için her emri meşru kılmıştır. Bu ayetler, vasiyete teşvik, vasiyetin kimlere ait olduğunun beyanı, adil vasiyeti değiştirenler için tehdit ve haksız vasiyette islaha teşvik etmektedir.

Arapça metin

أي: فرض الله عليكم يا معشر المؤمنين { إذا حضر أحدكم الموت } أي: أسبابه، كالمرض المشرف على الهلاك، وحضور أسباب المهالك، وكان قد { ترك خيرا } [أي: مالا] وهو المال الكثير عرفا، فعليه أن يوصي لوالديه وأقرب الناس إليه بالمعروف، على قدر حاله من غير سرف، ولا اقتصار على الأبعد دون الأقرب، بل يرتبهم على القرب والحاجة، ولهذا أتى فيه بأفعل التفضيل. وقوله: { حقا على المتقين } دل على وجوب ذلك، لأن الحق هو الثابت، وقد جعله الله من موجبات التقوى. واعلم أن جمهور المفسرين يرون أن هذه الآية منسوخة بآية المواريث وبعضهم يرى أنها في الوالدين والأقربين غير الوارثين، مع أنه لم يدل على التخصيص بذلك دليل، والأحسن في هذا أن يقال: إن هذه الوصية للوالدين والأقربين مجملة، ردها الله تعالى إلى العرف الجاري. ثم إن الله تعالى قدر للوالدين الوارثين وغيرهما من الأقارب الوارثين هذا المعروف في آيات المواريث بعد أن كان مجملا وبقي الحكم فيمن لم يرثوا من الوالدين الممنوعين من الإرث وغيرهما ممن حجب بشخص أو وصف، فإن الإنسان مأمور بالوصية لهؤلاء، وهم أحق الناس ببره، وهذا القول تتفق عليه الأمة، ويحصل به الجمع بين القولين المتقدمين، لأن كلا من القائلين بهما كل منهم لحظ ملحظا، واختلف المورد. فبهذا الجمع، يحصل الاتفاق والجمع بين الآيات، لأنه مهما أمكن الجمع كان أحسن من ادعاء النسخ، الذي لم يدل عليه دليل صحيح. ولما كان الموصي قد يمتنع من الوصية، لما يتوهمه أن من بعده قد يبدل ما وصى به، قال تعالى: { فمن بدله } أي: الإيصاء للمذكورين أو غيرهم { بعد ما سمعه } [أي:] بعدما عقله، وعرف طرقه وتنفيذه، { فإنما إثمه على الذين يبدلونه } وإلا فالموصي وقع أجره على الله، وإنما الإثم على المبدل المغير. { إن الله سميع } يسمع سائر الأصوات، ومنه سماعه لمقالة الموصي ووصيته، فينبغي له أن يراقب من يسمعه ويراه، وأن لا يجور في وصيته، { عليم } …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

سيرين، قال: جلس ابن عباس فقرأ سورة البقرة حتى أتى [على] (1) هذه الآية: {إن ترك خيرا الوصية للوالدين والأقربين} فقال: نسخت هذه الآية. وكذا رواه سعيد بن منصور، عن هشيم، عن يونس، به. ورواه الحاكم في مستدركه وقال: صحيح على شرطهما (2) . وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: {الوصية للوالدين والأقربين} قال: كان لا يرث مع الوالدين غيرهما إلا وصية للأقربين، فأنزل الله آية الميراث (3) فبين ميراث الوالدين، وأقر وصية الأقربين في ثلث مال الميت. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا حجاج بن محمد، أخبرنا ابن جريج، وعثمان بن عطاء، عن عطاء، عن ابن عباس، في قوله: {الوصية للوالدين والأقربين} نسختها هذه الآية: {للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون وللنساء نصيب مما ترك الوالدان والأقربون مما قل منه أو كثر نصيبا مفروضا} [النساء: 7] . ثم قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن عمر (4) وأبي موسى، وسعيد بن المسيب، والحسن، ومجاهد، وعطاء، وسعيد بن جبير، ومحمد بن سيرين، وعكرمة، وزيد بن أسلم، والربيع بن أنس، وقتادة، والسدي، ومقاتل بن حيان، وطاوس، وإبراهيم النخعي، وشريح، والضحاك، والزهري: أن هذه الآية منسوخة نسختها آية الميراث. والعجب من أبي عبد الله محمد بن عمر (5) الرازي -رحمه الله -كيف حكى في تفسيره الكبير عن أبي مسلم الأصفهاني (6) أن هذه الآية غير منسوخة، وإنما هي مفسرة بآية المواريث، ومعناه: كتب عليكم ما أوصى الله به من توريث (7) الوالدين والأقربين. من قوله: {يوصيكم الله في أولادكم} [النساء: 11] قال: وهو قول أكثر المفسرين والمعتبرين من الفقهاء. قال: ومنهم من قال: إنها منسوخة فيمن يرث، ثابتة فيمن لا يرث، وهو مذهب ابن عباس، والحسن، ومسروق، وطاوس، والضحاك، ومسلم بن يسار، والعلاء بن زياد. قلت: وبه قال أيضا سعيد بن جبير، والربيع بن أنس، وقتادة، ومقاتل بن حيان. ولكن على قول هؤلاء (8) لا …

Kitapta devam et ↗