Allah Teâlâ, mü'min kullarına bir lütuf olarak, öldürülenler hakkında {kısas}ı farz kılmıştır. Yani kısasta eşitliği; katilin, maktulün öldürüldüğü şekilde öldürülmesini emretmiştir. Bu, kullar arasında adaleti ve hakkaniyeti sağlamak içindir. Hitabın bütün mü'minlere yöneltilmesi, bu hükmün hepsine vacip olduğuna delildir; katilin velileri dahi, katilin kendisi dahi buna dahildir. Maktulün velisi kısas talep ettiğinde ona yardım etmek ve katili ona teslim etmek gerekir. Cahiliye âdeti ve onlara benzeyen bid'at ehlini barındırma gibi davranışlarla bu hadde engel olmak, veliyi kısas almaktan men etmek ise onlara caiz değildir. Sonra Allah bunun ayrıntısını şöyle açıklamıştır: {Hür, hür karşılığında} ifadesinin mantûkuyla erkek erkek karşılığında öldürülür girer; {kadın kadın karşılığında} ifadesinin mefhumu ise kadın erkek karşılığında, erkek kadın karşılığında öldürülmesini kapsar. Dolayısıyla bu ifadenin mantûku, "kadın kadın karşılığında" ifadesinin mefhumundan önce gelir. Sünnet de erkeğin kadın karşılığında öldürüleceğine delalet eder. Bu umumdan ana-babalar, yukarı doğru ne kadar yüksek olurlarsa olsunlar, çıkarılmıştır; çünkü sünnette böyle bir hüküm vardır ve çocuk karşılığında ana-babanın öldürülmemesi gerekir. Ayrıca {kısas} kelimesinde, babanın çocuğu karşılığında öldürülmesinin adalet olmadığına dair bir ifade vardır; çünkü babanın kalbinde çocuğuna karşı bir şefkat ve merhamet vardır ki, akli dengesinde bozukluk olmadıkça veya çocuğun ona çok ağır bir eziyeti olmadıkça, bu onu çocuğunu öldürmekten alıkoyar. Bu umumdan ayrıca sünnetle kâfir de çıkarılmıştır; oysa ayet mü'minlere özgü bir hitaptır. Yine, Allah'ın dostunun düşmanı karşılığında öldürülmesi adil değildir. Köle, erkek veya kadın olsun, kölenin kölesi karşılığında öldürülmesi de böyledir; değerleri eşit olsun ya da olmasın. Ayetin mefhumu, hürün köle karşılığında öldürülmeyeceğine delalet eder; çünkü köle ona denk değildir. "Kadın kadın karşılığında" ifadesinin mefhumunu alan bazı âlimler de erkeğin kadın karşılığında öldürülemeyeceği görüşündedir ve bunun gerekçesi daha önce geçmiştir. Bu ayette, kısasın asıl olarak katilde vacip olduğuna, diyetin ise onun yerine geçen bir bedel olduğuna delil vardır. Bu yüzden Allah şöyle buyurmuştur: {Kardeşinden bir şey affa uğrayan kimse} yani maktulün velisi katili affederek diyete razı olursa veya velilerden biri affederse, kısas düşer ve diyet vacip olur. Kısas mı alınacağı yoksa diyet mi kabul edileceği konusunda tercih veliye aittir. Velinin affetmesi halinde, maktulün velisi katili {iyilikle} izlemek zorundadır; yani onu zor durumda bırakmadan, gücünün üstünde bir yük yüklemeden, tahsilatta güzel davranarak ve onu incitmeden talep etmelidir. Katile de {ona iyilikle ödemek} vacip olur; yani ertelemeden, eksik ödemeden ve fiilen ya da sözle kötü davranmadan ödemelidir. Affedilmekle yapılan iyiliğin karşılığı, ödemede iyilik etmekten başka nedir? Bu, insanların zimmetinde bir hak olarak sabit olan her şeyde emredilmiştir: Hak sahibi iyilikle talep etmekle, borçlu da iyilikle ödemekle yükümlüdür. {Kardeşinden affedilen kimse} ifadesinde, diyete affetmeye teşvik ve yumuşaklık vardır; bundan daha iyisi ise karşılıksız affetmektir. {Kardeşi} ifadesi, katilin kâfir olmadığına delildir; çünkü buradaki kardeşlik iman kardeşliğidir ve öldürme, kişiyi bu kardeşlikten çıkarmaz. Küfürden aşağı olan diğer günahlar için de bu daha öncelikle geçerlidir; bu günahları işleyen kişi kâfir olmaz, sadece imanı eksilir. Maktulün velileri, veya bir kısmı affettiğinde, katilin kanı korunmuş olur ve hem onlardan hem de başkalarından dokunulmaz hale gelir. Bu yüzden Allah şöyle buyurmuştur: {Bundan sonra kim haddi aşarsa} yani affettikten sonra, {onun için acı bir azap vardır}, yani âhirette. Onun öldürülüp öldürülmeyeceğine gelince, bu daha önce söylenenlerden anlaşılır; çünkü katil, kendisi gibi bir kişiyi öldürmüştür ve bu nedenle öldürülmesi gerekir. Acı azabı öldürme olarak açıklayanlar ise ayetin, katilin öldürülmesinin zorunlu olduğunu ve affedilemeyeceğini gösterdiğini söylemişlerdir. Bu görüşü bazı âlimler benimsemiştir; ancak doğru olan birincisidir, çünkü onun suçu başkasının suçundan fazla değildir. Sonra Allah, kısasın meşru kılınmasındaki büyük hikmeti açıklamış ve şöyle buyurmuştur: {Kısasta sizin için hayat vardır.} Yani bununla kanlar korunur ve asiler bastırılır. Çünkü öldürdüğünde kendisinin de öldürüleceğini bilen kimse, neredeyse öldürmeye yeltenmez. Katilin öldürüldüğü görülünce başkaları da korkar ve geri durur. Eğer katilin cezası öldürme dışında olsaydı, öldürmenin sağladığı şerri durdurma etkisi elde edilemezdi. Diğer şer'î hadler de böyledir; onlarda, Hikmet sahibi ve Affedici olan Allah'ın hikmetine delalet eden caydırıcılık ve engelleme vardır. "Hayat" kelimesinin nekire olarak gelmesi, büyüklük ve çokluk ifade etmek içindir. Bu hükmün hakikatini yalnızca kâmil akıl ve derin fikir sahipleri anlayabileceğinden, hitabı onlara özgülemiştir. Bu da Allah'ın kullarından, hükümlerindeki hikmetleri ve maslahatları, O'nun kemaline, hikmetinin kemaline, hamdine, adaletine ve geniş rahmetine delalet eden şeyleri düşünmelerini istediğini gösterir. Bu düzeye ulaşan kişi, Rab'bin "akıl sahipleri" diye hitap ettiği kimselerden olmayı hak etmiş, böylece övgüyü kazanmış olur. Akleden bir topluluk için bu fazilet ve şeref yeter. {Umulur ki takva sahibi olursunuz} sözüne gelince: Rabbini tanıyan, dininde ve şeriatında bulunan büyük sırları, derin hikmetleri ve yüce ayetleri bilen kişi, Allah'ın emrine boyun eğmeyi, O'nun yasaklarını büyütüp onları terk etmeyi gerekli görür. Bu sayede takva sahiplerinden olmayı hak eder.