Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Yüzlerinizi doğu ile batıya çevirmeniz iyilik değildir.} Yani: Kullardan istenen asıl iyilik bu değildir; bu konuda çok araştırma yapmak ve tartışmak, ayrılık ve anlaşmazlıktan başka bir sonuç vermeyen bir yorgunluktur. Bu, Peygamber ﷺ'in şu sözüne benzer: "Güreşte yenen kişi güçlü değildir; asıl güçlü olan, öfkelendiğinde nefsine hâkim olandır." Ve bunun benzerleri. {Fakat iyilik, Allah'a iman edenin iyiliğidir.} Yani O'nun bir olan, her kemal sıfatıyla nitelenmiş ve her eksiklikten münezzeh bir ilah olduğuna iman etmektir. {Ahiret gününe} yani Allah'ın Kitabında haber verdiği ve Resûlünün haber verdiği, ölümden sonra olacak her şeye. {Meleklere} yani Allah'ın Kitabında vasfettiği ve Resûlünün vasfettiği meleklere. {Kitaba} yani Allah'ın Resûlüne indirdiği kitapların cinsine; bunların en büyüğü Kur'an'dır. Kur'an'ın içerdiği haber ve hükümlere iman etmek gerekir. {Peygamberlere} topluca; özellikle de onların sonuncusu ve en faziletlisi Muhammed ﷺ'e. {Malı, sevmesine rağmen vermek} Malı, insanın mal olarak sahip olduğu her şey, az veya çok, yani malı vermek; {sevmesine rağmen} yani malı sevmesine rağmen. Bununla, malın nefislerce sevilen bir şey olduğu ve kulun onu kolay kolay çıkarmadığı belirtilmiştir. Kim onu sevmesine rağmen Allah'a yaklaşmak için verirse, bu onun imanının delilidir. Malı sevmesine rağmen vermenin bir biçimi de, sağlıklı ve cimri iken, zenginlik umduğu ve fakirlikten korktuğu hâlde sadaka vermektir. Yine, sadaka az olduğunda daha faziletlidir; çünkü bu durumda kişi, yoksullukla karşılaşacağını sanması nedeniyle malını elinde tutmayı sever. Aynı şekilde, malın en değerlisini ve kişinin en çok sevdiği mallarını vermek de böyledir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla eremezsiniz."] (Âl-i İmrân, 92). İşte bunların hepsi, malı sevmelerine rağmen verenlerdendir. Sonra, harcanan kimseleri zikretti; bunlar iyiliğine ve ihsanına en layık olanlardır. Musibetlerine üzülüp sevinçlerine sevindiğin, birbirine yardım eden ve diyet ödemede birbirine destek olan akrabalar. En güzel ve en uygun iyilik, akrabaları maddi ve sözlü ihsanla, yakınlıklarına ve ihtiyaçlarına göre gözetmektir. Kazanacak kimsesi olmayan ve kendini geçindirecek gücü bulunmayan yetimler de böyledir. Bu, Allah'ın kullarına olan merhametinin bir gereğidir; O'nun kullarına, bir babanın çocuğuna duyduğundan daha merhametli olduğunu gösterir. Allah, kullarına vasiyet etmiş ve mallarında, babası ölmüş olanlara ihsanda bulunmayı farz kılmıştır; öyle ki onlar babası ölmemiş olanlar gibi olsunlar. Ayrıca karşılık, amelin cinsindendir; kim başkasının yetimine merhamet ederse, Allah da onun yetimine merhamet eder. {Yoksullara} yani ihtiyacın kendilerini evine ve köşesine sıkıştırdığı, fakirliğin zelil ettiği kimselere. Zenginlerin üzerinde onların yoksulluğunu giderecek veya hafifletecek bir hak vardır; güçleri yettiğince ve kolay olduğu kadar. {Yolda kalmışa} yani kendi memleketinden uzakta, yolda kalmış yabancıya. Allah, kullarını, yol masrafı çok olan ve ihtiyaç içinde bulunabilecek bu kimseye, yolculuğunda yardımcı olacak mal vermeye teşvik etmiştir. Vatanı, rahatlığı ve Allah'ın nimetinden kendisine verilen şeyleri olan kimse, bu niteliklerdeki yabancı kardeşine gücü yettiğince merhamet etmelidir: Ona azık vermek, yolculuk için bir araç vermek veya başına gelen haksızlık ve benzeri sıkıntıları gidermek gibi. {Dilenenlere} yani kendilerine dilenmeyi gerektiren bir ihtiyaç ortaya çıkanlara; mesela bir suçun tazminatıyla sınanan, veya yöneticilerden bir vergiye tabi tutulan, ya da camiler, medreseler, köprüler gibi kamu hizmetlerini yaptırmak için insanlardan isteyen kimseler. Bunların hakkı vardır, zengin olsalar bile. {Köleler hakkında} Bunun içine köle azat etmek ve buna yardım etmek, mükâtebe kölenin efendisine ödemesi için mal vermek ve esirleri kâfirlerin veya zalimlerin elinden kurtarmak girer. {Namazı kılan, zekâtı veren} Allah Teâlâ'nın namazı ve zekâtı birlikte zikrettiği daha önce defalarca bildirilmiştir; çünkü bu ikisi en faziletli ibadetler ve en mükemmel yakınlaşmalardır; kalbî, bedenî ve malî ibadetlerdir. İmanın değeri bunlarla ölçülür ve bunlarla sahibinde ne kadar kesin inanç bulunduğu anlaşılır. {Anlaştıklarında sözlerini tutanlar} Ahd, Allah'ın kendi üzerine koyduğu veya kulun kendi nefsine yüklediği bağlayıcılıktır. Buna Allah'ın bütün hakları girer; çünkü Allah bunları kullarının üzerine farz kılmış ve onlar da bunları üstlenmişlerdir; bu sorumluluğa girmişler ve bunları yerine getirmeleri gerekmiştir. Ayrıca Allah'ın kulların üzerine farz kıldığı kul hakları ile kulun kendi üzerine aldığı yemin, adak ve benzeri şeyler de bunun içindedir. {Sıkıntıda, hastalıkta ve savaşta sabredenler} {Sıkıntıda} yani fakirlikte; çünkü fakir, birçok yönden sabra muhtaçtır; zira ona sürekli kalbî ve bedenî acılar gelir, ki bunlar başkasına gelmez. Zenginler nimetlerin tadını çıkarırken o, ulaşamadığı için acı çeker; aç kalırsa veya çoluk çocuğu aç kalırsa acı çeker; hevesine uymayan bir yemek yerse acı çeker; çıplak kalırsa veya buna yakınsa acı çeker; önündeki ve geleceğe dair kendisinin hazırlanmasını gerektiren şeyleri düşünüp endişelenirse acı çeker; önleyemediği soğuk kendisine dokunursa acı çeker. Bütün bunlar ve benzerleri, sabretmesi ve bunu Allah'tan sevap umarak karşılaması emredilen musibetlerdir. {Hastalıkta} yani türlü türlü hastalıkta: ateş, yaralar, rüzgâr ağrıları, bir uzvun ağrısı, hatta diş ve parmak ağrısı gibi. Bunlarda da nefis zayıflar ve beden acı çektiği için sabır gerekir; bu, nefisler için son derece zor bir durumdur; özellikle de hastalık uzun sürdüğünde. Allah'ın sevabını umarak sabretmesi emredilir. {Savaş anında} yani savaşmakla emrolunan düşmanlarla çarpışma zamanında. Çünkü cihad nefse son derece zor gelir; insan öldürülmekten, yaralanmaktan veya esir düşmekten korkar. Bu durumda Allah'ın sevabını ve sabredenlere vadettiği zafer ve yardımı umarak sabır gerekir. {İşte onlar} yani yukarıda sayılan iyi itikatlara, imanın eserleri ve delili ve nuru olan amellere ve insanın güzelliği ve insanî gerçekliği olan ahlaka sahip olanlar. {İşte onlar, doğru olanlardır} İmanlarında doğru olanlardır; çünkü amelleri imanlarını doğrulamıştır. {İşte onlar takva sahipleridir} Çünkü yasaklananı terk etmişler, emredileni yerine getirmişlerdir. Bu şeyler, hem içerik hem de gereği olarak her türlü hayır niteliğini kapsar; çünkü ahde vefa, bütün dini içine alır. Ayrıca bu ayette belirtilen ibadetler en büyük ibadetlerdir ve kim bunları yerine getirirse, diğer her şeyde de daha doğru olur. İşte bunlar, iyi insanlar, doğrular ve takva sahipleridir. Allah'ın bu üç şeyin karşılığında verdiği dünyevî ve uhrevî sevap bilinmektedir; ancak böyle bir yerde bunları ayrıntılı açıklamak mümkün değildir.