Bu, genel emirden sonra müminlere özel bir hitaptır. Çünkü emir ve yasakların gerçek anlamda faydasını görenler, imanları sebebiyle, onlardır. Bu yüzden Allah onlara helal rızıklardan temiz olanları yemelerini, bu nimetleri Allah'a itaat yolunda kullanarak O'na şükretmelerini ve bunlarla Allah'a ulaştıran işlere güç kazanmalarını emretti. Nitekim peygamberlere verdiği emri de onlara verdi: {Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin} [Kur'an: "Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin." Mü'minûn, 51]. Dolayısıyla bu ayetteki şükür, salih ameldir. Burada "helal" kelimesinin kullanılmamasının sebebi şudur: Allah, mü'mine rızıkların temiz olanlarını sorumluluktan arınmış olarak mübah kılmıştır; ayrıca imanı, kendisine ait olmayanı almaktan onu alıkoyar. {Eğer gerçekten O'na kulluk ediyorsanız} sözü ise, yani "O'na şükredin" demektir. Bu da gösterir ki Allah'a şükretmeyen, O'na yalnız kulluk etmemiş olur; Allah'a şükreden ise O'na kulluk etmiş ve emrolunanı yerine getirmiş olur. Ayet ayrıca temiz yiyeceğin salih amele ve onun kabulüne sebep olduğunu da gösterir. Nimetlerin ardından şükre emredilmesi, şükrün mevcut nimetleri korumasına ve kaybolmuş nimetleri geri getirmesine sebep olması içindir; tıpkı küfrün kayıp nimetleri uzaklaştırması ve mevcut nimetleri yok etmesi gibi. Allah temiz şeylerin helal kılındığını bildirdikten sonra, pis şeylerin haram kılındığını zikretmiş ve {Size ancak leş, kan...} buyurmuştur. Leş, şer'i kesim yapılmadan ölen hayvandır. Çünkü leş, kendi yapısı itibarıyla kötü ve zararlıdır; ayrıca çoğunlukla hastalıktan ölmüş olduğu için zararı daha da artar. Şâri, bu genel hükmün dışında çekirge ve deniz balığının ölüsünü istisna etmiştir; çünkü bunlar helal ve temizdir. {Kan}, yani akıtılmış kan demektir; nitekim diğer ayette bu kayıt açıkça belirtilmiştir. {Allah'tan başkası adına kesilen} yani Allah'tan başkası için boğazlanan hayvan demektir; mesela putlar, tağutlar, taşlar, kabirler ve benzerleri için kesilen hayvanlar gibi. Burada zikredilen haramlar, haram kılınanların hepsini saymak için değildir; yalnızca "temiz" ifadesinin mefhumundan anlaşılan pis türlerini açıklamak için getirilmiştir. Dolayısıyla haramların genelliği, daha önce geçen {helal ve temiz} ifadesinden çıkarılır. Bu pisliklerin ve benzerlerinin bize haram kılınması, bize lütfetmek ve zararlı olandan tenzih etmek içindir. Bununla birlikte, {kim zorunda kalırsa}, yani açlık ve yoksulluk ya da zorlama sebebiyle haram olana mecbur kalırsa, {haddi aşmadan} yani helal bulunabilecekken, ya da açlığı olmadığı halde haramı istemeden, {ve sınırı aşmadan}, yani zorunluluk halinde kendisine izin verilen şeyi gerekenden fazla almadan, {ona günah yoktur}. Kişi, helali bulamayacak durumdaysa ve zorunluluk ölçüsünde yerse, bundan fazla almaz. [Bu durumda] üzerindeki günah [yani sorumluluk] kalkar. Günah kalkınca mesele eski haline döner. Bu durumdaki insana yemesi emredilmiştir; hatta kendini tehlikeye atması ve canına kıymaması yasaklanmıştır. Dolayısıyla onun yemesi vaciptir; yemeyip ölürse, kendi canına kıymış olduğu için günahkâr olur. Bu ruhsat ve genişlik, Allah'ın kullarına olan rahmetindendir. Bu sebeple ayeti, bu konuya en uygun iki güzel isimle bitirmiş ve {Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir} buyurmuştur. Helal olma durumu bu iki şarta bağlı olduğundan ve insan bu durumda şartların gerçekleşmesini tam olarak araştıramayabileceğinden, Allah çok bağışlayan olduğunu bildirmiştir; bu halde yanılarak yaptığı şeyi bağışlar; özellikle zorunluluk onu bastırmış ve meşakkat duyularını gidermişse. Bu ayette, "Zaruretler yasakları mubah kılar" şeklinde meşhur olan kaideye delil vardır. Dolayısıyla insanın zorunda kalarak yaklaştığı her yasak, Rahman olan Melik tarafından ona mubah kılınmıştır. [Hamd ve şükür, evvel ve ahir, zahir ve batın olarak yalnızca Allah'a aittir.]