Bu âyetin öncesiyle olan bağlantısı ne kadar güzeldir. Çünkü Allah Teâlâ, birliğini ve kesin delillerini, parlak ispatlarını, kesin bilgiye ulaştıran ve her türlü şüpheyi gideren biçimde açıklayınca, bu tam açıklamaya rağmen insanlardan bazılarının yaratılmışları Allah'a eş ve benzer edindiğini belirtti. Yani onları ibadette, sevgide, yüceltmede ve itaatte Allah'la denk tutarlar. Hüccet ortaya konduktan ve tevhid açıklandıktan sonra bu durumda olan kimse, Allah'a karşı inatçı ve O'na karşı çıkan, ya da Allah'ın âyetlerini düşünmekten ve yarattıklarında tefekkür etmekten yüz çeviren biri olduğunu bilmiş olur. Bu yüzden onun bunda en küçük bir özrü yoktur; aksine azap sözü ona hak olmuştur. Allah'a karşı eşler edinen bu kimseler, onları yaratma, rızık verme ve tedbir etme bakımından Allah'a denk tutmazlar; yalnızca ibadette denk tutarlar. Onlara yakınlaşsınlar diye onlara tapınırlar. Yine Allah Teâlâ'nın, "edinir" (yettehızu) ifadesi, Allah'ın bir eşinin bulunmadığına ve müşriklerin bazı yaratıkları O'na eş yaptıklarına delildir. Bu, yalnızca bir isimlendirme ve anlamından boşalmış bir lafızdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Allah'a ortaklar koştular. De ki: Onları adlandırın. Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa görünüşteki sözlerle mi (konuşuyorsunuz)?} [Ra'd: 33]. {Bunlar sadece sizin ve atalarınızın taktığı isimlerdir; Allah bunlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerinin istediğine uyuyorlar.} [Necm: 23]. Yaratılmış olan, Allah'a eş değildir; çünkü yaratan Allah'tır, O'ndan başkası yaratılmıştır. Rab rızık verendir, O'ndan başkası rızıklandırılmıştır. Allah zengindir, siz fakirsiniz. O her yönden kâmildir, kullar ise her yönden eksiktir. Allah fayda verendir, zarar verendir; yaratılmış olanın ise fayda, zarar ve emir hususunda hiçbir payı yoktur. Bu yüzden Allah'tan başka ilâhlar ve eşler edinenlerin sözünün batıl olduğu kesin bilgiyle anlaşılır; bu ister bir melek, ister bir peygamber, ister bir salih kişi, ister bir put veya başka bir şey olsun böyledir. Allah'ın ise tam sevgiyi ve tam boyun eğmeyi hak eden tek varlık olduğu ortaya çıkar. Bu nedenle Allah, iman edenleri şu sözüyle över: {İman edenler ise Allah'ı daha çok severler.} Yani eş edinenlerin eşlerine olan sevgisinden daha şiddetli sevgiyle severler. Çünkü onlar sevgilerini yalnız Allah'a halis kılmışlardır, bunlar ise sevgilerini O'na ortak koşmuşlardır. Ayrıca iman edenler, gerçekten sevgiyi hak eden Allah'ı sevmişlerdir; O'nun sevgisi kulun iyiliğinin, mutluluğunun ve kurtuluşunun ta kendisidir. Müşrikler ise hiçbir sevgiyi hak etmeyeni sevmişlerdir; onun sevgisi kulun bedbahtlığının, fesadının ve işinin dağılmasının ta kendisidir. Bu yüzden Allah, onları şu sözüyle tehdit eder: {Zulmedenler, azabı gördükleri zaman...} Yani eş edinerek ve yaratanın rabbi olan Allah'a değil başkalarına boyun eğerek zulmedenler ve insanları Allah yolundan alıkoyarak zulmedenler. {Azabı gördükleri zaman} yani kıyamet günü gözleriyle görecekleri zaman, {kuvvetin tamamen Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının çetin olduğunu} kesin olarak bilirlerdi. Yani kuvvetin ve gücün tamamının Allah'a ait olduğunu, eşlerinin ise bunda hiçbir kuvvetinin bulunmadığını kesin olarak bilirlerdi. O gün onların zayıflığı ve acizliği kendilerine açıkça görünür; dünyada kendilerine benzeşen ve eşlerinin bir işte payı olduğunu, onlara yakınlaştırıp Allah'a ulaştıracaklarını zanneden durum gibi değildir. Zanları boşa çıkar, çalışmaları batıl olur, onlara Allah'ın çetin azabı hak olur. Eşleri onlardan hiçbir şeyi savmaz; hiçbir zerre kadar fayda da sağlamazlar. Aksine onların zarar görmesi, faydasını umdukları şeyden gelir. Uyulan önderler, kendilerine uyanlardan uzaklaşır ve dünyada aralarında olan bağlar kopar. Çünkü bu bağlar Allah için değil, Allah'ın emri üzere de değil, gerçekliği olmayan batıla bağlıydı. Böylece amelleri boşa gider, halleri dağılır. Onlar yalancı olduklarını anlarlar. Faydasını ve sonucunun gerçekleşmesini umdukları amelleri, hasret ve pişmanlığa dönüşür. Onlar ateşte ebedî kalırlar, asla oradan çıkamazlar. Bu kayıptan sonra kayıp mı var? Bunun sebebi, batılı izlemeleri, batıl amel işlemeleri, umulmayanı ummaları ve bağlanılmayana bağlanmalarıdır. Amelin batıl olması, bağlandığı şeyin batıl olmasındandır. Ameller batıl olunca, bunlardan umulan şeyin yitirilmesi hasreti doğar; bu da onlara en büyük zararı verir. Bunun aksine, gerçek ve apaçık mülk sahibi Allah'a bağlanan, amelini yalnız O'nun rızası için halis kılan ve faydasını umanlar vardır. Bunlar hakkı yerli yerine koymuşlardır; amelleri hak olur, çünkü hakka bağlıdırlar. Böyle kimseler amellerinin sonucunda kazanç elde eder ve rableri katında kesilmeyen karşılığını bulurlar. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Kâfir olup Allah yolundan alıkoyanların amellerini boşa çıkarmıştır. İman edip salih amel işleyenlerin ve Muhammed'e indirilene, ki o hak olandır, inananların günahlarını örtmüş ve hallerini düzeltmiştir. Bu, kâfirlerin batıla uymaları, iman edenlerin ise Rableri tarafından gelen hakka uymaları sebebiyledir. Allah insanlara böylece misallerini anlatır.} [Muhammed: 1-3]. O zaman uyanlar, dünyaya döndürülmeyi ve önderlerinden uzaklaşarak şirki bırakıp amelini Allah'a halis kılmayı arzu ederler. Ama artık çok geç; iş işten geçmiştir, bu, mühlet ve ertelenme zamanı değildir. Üstelik onlar yalancıdırlar; döndürülseler yine kendilerine yasaklanana dönerler. Bu sadece söyledikleri bir sözdür ve arzuladıkları bir temennidir. Önderlerine karşı öfke ve kin duydukları için böyle derler; oysa suç onlarındır. Önderlerin başı şerde İblis'tir. Yine de iş bitip hüküm verildiğinde, İblis dostlarına şöyle der: {Şüphesiz Allah size hak olan vaadi verdi; ben de size vaatte bulundum, sonra sözümü tutmadım. Benim sizin üzerinizde bir gücüm yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana uydunuz. Öyleyse beni kınamayın, kendinizi kınayın.} [İbrâhîm: 22].