Allah Teâlâ şöyle haber veriyor: Bu büyük yaratıklarda âyetler, yani Allah'ın birliğine, ilahlığına, büyük kudret ve rahmetine ve diğer sıfatlarına dair deliller vardır. Ancak bunlar { لقوم يعقلون } [Kur'an: "akleden bir topluluk için"] yani yaratıldıkları amaca uygun olarak aklını kullanan kimseler içindir. Kişi Allah'ın kulunda yarattığı akla göre bu âyetlerden faydalanır ve onları aklı, düşüncesi ve tefekkürüyle tanır. { خلق السموت } [Kur'an: "göklerin yaratılışında"] yani onların yüksekliğinde, genişliğinde, sağlamlığında ve mükemmelliğinde; Allah'ın onlara yerleştirdiği güneş, ay ve yıldızlarda ve bunların kulların maslahatları için düzenlenmesinde (deliller vardır). { الأرض } [Kur'an: "yeryüzünün"] yaratılışında ise, yaratılmışlar için bir döşek olarak, üzerinde durabilmeleri ve üzerindekilerden faydalanabilmeleri ve ibret alabilmeleri için (deliller vardır). Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın yaratma ve idarede tek olduğuna, O'nun büyük kudretine (ki onunla yaratmıştır), hikmetine (ki onunla mükemmel ve güzel kılmış ve düzenlemiştir), ilmine ve rahmetine (ki onunla kulların menfaat, maslahat, zaruret ve ihtiyaçlarını yerleştirmiştir) delalet eder. Bunda, O'nun kemaline ve yaratma ve idarede tek olması, kullarının işlerini yürütmesi sebebiyle yalnız O'na ibadet edilmesinin gerekliliğine dair en açık delil vardır. { و } [Kur'an: "ve"] { اختلاف الليل والنهار } [Kur'an: "gece ile gündüzün birbirini izlemesinde"] yani ikisinin sürekli olarak birbirini izlemesinde; biri gidince yerine diğeri gelmesinde; sıcak, soğuk ve ılıklık bakımından, uzunluk ve kısalık bakımından farklılaşmalarında; bunlardan doğan, insanların ve hayvanlarının maslahatlarının düzenlendiği mevsimlerde; yeryüzündeki ağaç ve bitkilerin tümünde (deliller vardır). Bunların hepsi, akılların hayrette kaldığı, büyük erkeklerin bile kavrayamayacağı bir düzen ve tedbirle yönetilmektedir. Bu da, bu işleri yöneten Allah'ın kudretine, ilmine, hikmetine, geniş rahmetine, kapsayıcı lütfuna, yalnız kendisinin yaptığı tasarruf ve tedbirine, büyüklüğüne, mülkünün ve egemenliğinin büyüklüğüne delalet eder; bu da O'nun ilah olarak kabul edilmesini, ibadet edilmesini, sevgi ve tazimle, korku ve umutla yalnız O'na yönelinmesini, O'nun rızasını ve hoşnutluğunu kazanmak için çaba gösterilmesini gerektirir. { و } [Kur'an: "ve"] { والفلك التي تجري في البحر } [Kur'an: "denizde akıp giden gemilerde"] yani gemiler, tekneler ve benzeri vasıtalarda (deliller vardır). Allah bunların yapımını kullarına ilham etmiş, onları yapabilmeleri için iç ve dış araçları yaratmıştır. Sonra da bu büyük denizi, bunları taşıyan rüzgârları, içindeki yolcuları, malları ve insanların menfaatlerine olan ticaret eşyasını onlara boyun eğdirmiştir; insanların maslahatları ve geçimleri bununla düzene girer. Peki bunların yapımını onlara ilham eden ve bu konuda güç veren, bunları yapmalarını sağlayacak araçları yaratan kimdir? Denizi bunların emrine, Allah'ın izni ve tesviriyle akacak şekilde boyun eğdiren ve rüzgârları da onlara musahhar kılan kimdir? Ya da karada ve denizde yürüyen araçlar için, bunları ve içindeki malları taşımaya yardımcı olan ateşi ve madenleri yaratan kimdir? Bu işler tesadüfen mi meydana geldi, yoksa bunları tek başına, hiçbir bilgisi ve gücü olmadan annesinin karnından çıkan, sonra Rabbinin ona güç verip dilediği şeyleri öğrettiği zayıf ve aciz bu yaratık mı yaptı? Yoksa bunları musahhar kılan, her şeye gücü yeten, hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı ve hiçbir şeyin kendisine engel olamayacağı, bir ve hikmet sahibi, bilen bir Rab midir? Aslında her şey O'nun rububiyetine boyun eğmiş, azametine teslim olmuş ve celâline kapılmıştır. Zayıf kulun en fazla ulaşabileceği şey, Allah'ın onu bu büyük işlerin meydana gelmesine vesile olan sebeplerden bir parça kılmasıdır. Bu da Allah'ın rahmetini ve yaratıklarına olan ilgisini gösterir; bu ise sevginin tamamının, korkunun, umudun, bütün itaatin, boyun eğmenin ve tazimin yalnız O'na yöneltilmesini gerektirir. { ومآ أنزل الله من السمآء من مآء } [Kur'an: "Allah'ın gökten su indirmesinde"] yani bulutlardan inen yağmurda. { فأحيا به الأرض بعد موتها } [Kur'an: "onunla ölmüş yeryüzünü diriltmesinde"] yani onunla çeşit çeşit gıdaları ve bitki türlerini çıkarmasında; bunlar, yaratıkların ihtiyaç duyduğu ve onsuz yaşayamayacakları zorunlu şeylerdir. Bütün bunlar, bunu indirenin ve bununla bu bitkileri çıkaranın kudretine, kullarına olan rahmetine ve lütfuna, onların maslahatlarını gözetmesine ve onların her yönden ne kadar muhtaç ve zorunlu olduklarına delil değil midir? Bu, O'nun kulların ma'budu ve ilahı olmasını gerektirmez mi? Bu, ölüleri diriltmeye ve kullarını amellerine göre karşılandırmaya delil değil midir? { وبث فيها } [Kur'an: "Ve onda yaydı"] yani yeryüzünde { من كل دآبة } [Kur'an: "her çeşit canlı"] yani yeryüzünün dört bir yanına çeşitli hayvanları yaymıştır; bu da O'nun kudretine, azametine, birliğine ve büyük egemenliğine delildir. Onları insanların emrine vermiş, insanlar bunlardan her yönüyle faydalanır. Bunların kimisinin etinden yerler, sütünden içerler; kimisine binerler; kimisi de onların maslahatları ve korunmaları için çalışır; kimisi ise ibret alınacak bir örnektir. Hayvanları yeryüzüne yaymasına rağmen, Allah subhânehu onların rızıklarını veren, geçimlerini üstlenendir. Yeryüzünde rızkı Allah'a ait olmayan hiçbir canlı yoktur; O, her canlının karar kılacağı yeri ve bırakılacağı yeri bilir. { وتصريف الرياح } [Kur'an: "rüzgârların değiştirilmesinde"] yani soğuk ve sıcak olarak, güney ve kuzey, doğu ve batı yönünden, ve bunların arasında esmesinde; bazen bulutları harekete geçirir, bazen onları bir araya getirir, bazen tozlaştırır, bazen de yağmuru doldurur, bazen onları dağıtır, zararlarını giderir, bazen rahmet olur, bazen de azapla gönderilir. Rüzgârları bu şekilde yönlendiren, kullar için vazgeçilmez faydalar yerleştiren kimdir? Onları, bütün hayvanların yaşaması, bedenlerin, ağaçların, tahılların ve bitkilerin düzelmesi için musahhar kılan kimdir? Bu, en aziz, en hikmet sahibi, kullarına karşı merhametli ve lütufkâr olan, her türlü boyun eğme, sevgi, yönelme ve ibadete layık olan Allah'tan başkası mıdır? Bulutların, hafiflik ve inceliğine rağmen gökyüzü ile yeryüzü arasında musahhar kılınması da böyledir; onlar çok miktarda su taşır. Allah onu dilediği yere sürer, onunla şehirleri ve kulları diriltir, tepeleri ve vadileri sular; bunu, kullar ihtiyaç duydukları zaman onlara indirir. Eğer çokluğu onlara zarar verirse, onu onlardan tutar. Böylece rahmet ve lütuf olarak indirir, inayet ve şefkatle yönlendirir. Ne büyüktür O'nun egemenliği, ne bol ihsanı, ne ince ve lütufkâr bağışı!! Kulların, O'nun rızkıyla faydalanıp, O'nun iyiliğiyle yaşayıp, bunu O'nun gazabına ve günahlarına yardımcı kılmaları çirkin değil midir? Bu, O'nun hilmine, sabrına, affına, bağışlamasına ve geniş lütfuna delil değil midir? Evvel ve âhir, zâhir ve bâtın hamd O'nadır. Özetle, akıllı kişi bu yaratıkları ne kadar düşünürse, düşüncesi bu harika varlıkların derinliklerine ne kadar dalarsa, yaratılıştaki ve içine yerleştirilmiş hikmet ve iyiliğin inceliklerine ne kadar derinlemesine bakarsa, bunların hak ile ve hak için yaratıldığını; Allah'ın kendisi ve birliği hakkında haber verdiği şeylerin, ve peygamberlerin ahiret günü hakkında bildirdiklerinin, âyetlerin sahifeleri ve delillerin kitapları olduğunu anlar. Bunların da musahhar kılındığını, kendilerine ait bir tedbirleri olmadığını ve onları tedbir edip yöneten Allah'a karşı isyan edemeyeceklerini bilir. Böylece yukarıdaki ve aşağıdaki âlemin tamamının O'na muhtaç olduğunu, O'na yönelip sığındığını ve O'nun, tüm yaratıklardan zatı gereği ganî olduğunu bilirsin. Allah'tan başka ilah yoktur, O'ndan başka rab da yoktur.