قد اشتملت الآية الأولى على: معجزة، وتسلية، وتطمين قلوب المؤمنين، واعتراض، وجوابه من ثلاثة أوجه، وصفة المعترض، وصفة المسلم لحكم الله ودينه. فأخبر تعالى أنه سيعترض السفهاء من الناس، وهم الذين لا يعرفون مصالح أنفسهم، بل يضيعونها ويبيعونها بأبخس ثمن، وهم اليهود والنصارى، ومن أشبههم من المعترضين على أحكام الله وشرائعه. Zira Müslümanlar, Mekke'de bulundukları süre boyunca ve sonra Medine'ye hicretten sonra yaklaşık bir buçuk yıl boyunca Beytü'l-Makdis'e yönelerek namaz kılmakla emredilmişlerdi. Allah Teâlâ'nın bunda birtakım hikmetleri vardı; bunlardan bazılarına ileride işaret edilecektir. Allah'ın hikmeti ise onlara Kâbe'ye yönelmeyi emretmesini gerektiriyordu. Bu yüzden onlara, mutlaka "Onları önceden yöneldikleri kıbleden çeviren nedir?" diyecek olan sefihlerin çıkacağını bildirdi. Yani: Onu değiştirten şey nedir? Bu sözde Allah'ın hükmüne, şeriatına, lütfuna ve ihsanına itiraz vardır. Allah onları teselli etti ve bunun olacağını haber verdi; bu sözün yalnızca akıl, sabır ve dindarlık yönünden sefih olan kimselerden çıkacağını belirtti. Dolayısıyla onları önemsemeyin; zira bu sözün kaynağı bilinmektedir. Akıllı kimse sefihin itirazını önemsemez ve zihnini ona yöneltmez. Âyet, Allah'ın hükümlerine yalnızca cahil, inatçı bir sefihin itiraz edeceğini göstermektedir. Rüşd sahibi, mü'min ve akıllı kimse ise Rabbinin hükümlerini kabul, boyun eğme ve teslimiyetle karşılar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Allah ve Resûlü bir işe hükmettiğinde, artık mü'min erkek ve kadın için o işte kendi tercihlerinde bir seçme hakkı yoktur."] [Ahzâb: 36] [Kur'an: "Hayır, Rabbine andolsun ki, aralarında çıkan ihtilafta seni hakem kılıp sonra verdiğin hükümden gönüllerinde bir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar."] [Nisâ: 65] [Kur'an: "Mü'minlerin sözü, Allah ve Resûlü'ne çağrıldıklarında aralarında hükmetmesi için, 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir."] [Nûr: 51] "Sefihler" kelimesinde, onların sözünü reddetmeye ve onları önemsememeye yetecek bir ifade vardır. Yine de Allah Teâlâ bu şüpheyi bırakmamış, bazı kalplerde oluşabilecek itirazı tamamen gidererek ortadan kaldırmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { Cevap olarak } { De ki: Doğu da batı da Allah'ındır. O, dilediğini doğru yola iletir. } Yani: Doğu ve batı Allah'ın mülküyse, mülkünün dışında kalan hiçbir yön yoktur; buna rağmen dilediğini doğru yola iletir. Bunların içinde, atalarınız İbrahim'in milletinden olan bu kıblesine sizi iletmesi de vardır. Öyleyse Allah'ın mülkü içinde bulunan bir kıbleye yönelmenizle ilgili itiraz etmek neden? Allah'ın mülkü olmayan bir yöne yönelmediniz ki. Bu, yalnızca bu sebeple bile O'nun emrine teslimiyeti gerektirir. Hele bu, Allah'ın size lütfu, hidayeti ve ihsanıdır; sizi bunun için hidayete erdirmiştir. Dolayısıyla size itiraz eden, kıskançlık ve haksızlıkla Allah'ın lütfuna itiraz etmiş olur. { Dilediğini doğru yola iletir } sözü mutlak olarak gelmiştir; mutlak ifade mukayyede hamledilir. Hidayet ve dalalet, Allah'ın hikmet ve adaletinin gerektirdiği sebeplere bağlıdır. Allah Teâlâ Kitabı'nın başka yerlerinde, kulun bunları yapması hâlinde hidayete ereceği sebepleri bildirmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Allah, rızasına uyanları onunla selamet yollarına iletir."] [Mâide: 16] Bu âyette ise, bu ümmetin her türlü hidayetle hidayete ermesine sebep olan, ona Allah'ın bir lütfu olarak şöyle buyurulmuştur: { Ve işte böylece sizi orta bir ümmet kıldık. } Yani: Adil, seçkin bir ümmet. Orta olanın dışındakiler ise tehlike altında olan uçlardır. Allah bu ümmeti dinin her işinde orta yolda kılmıştır. Peygamberler konusunda da ortadır: Onlar hakkında aşırıya giden Hıristiyanlarla, onları küçümseyen Yahudiler arasında, bütün peygamberlere layık olduğu biçimde iman etmişlerdir. Şeriatta da Yahudilerin zorlukları ve ağır yükleri ile Hıristiyanların gevşekliği arasında orta yoldadır. Temizlik ve yiyecek konularında da, namazın yalnızca kendi ibadethanelerinde sahih olduğu, suyun necaseti temizlemediği ve cezaya çarptırılarak temiz şeylerin kendilerine haram kılındığı Yahudiler gibi değildir; ne de hiçbir şeyi necis saymayan, hiçbir şeyi haram kılmayan, sürünen ve yürüyen her şeyi mubah sayan Hıristiyanlar gibidir. Aksine bu ümmetin temizliği en mükemmel ve en tam temizliktir. Allah onlara yiyeceklerde, içeceklerde, giyeceklerde ve evlilikte temiz olanları mubah kılmış, pis olanları haram kılmıştır. Bu sebeple bu ümmet dinin en olgununa, ahlakın en yücesine ve amellerin en faziletlisine sahiptir. Allah onlara, başka hiçbir ümmete vermediği ilim, hilm, adalet ve ihsan vermiştir. Bu yüzden { orta bir ümmet } olarak, { insanlara şahit olmak } için yetkin kılınmışlardır. Adaletleri ve hakkı hükmetmeleri sebebiyle, diğer dinlerden olan insanlar üzerine hükmederler; onlar hakkında başkası hüküm veremez. Bu ümmetin kabul ile şahitlik ettiği şey makbuldür, reddiyle şahitlik ettiği şey mardutur. Eğer, "Taraflardan birinin sözünün diğerine karşı kabul edilmediği bir durumda, bu ümmetin onların hakkındaki hükmü nasıl kabul edilir?" denirse, cevap şudur: Taraflardan birinin sözü, şüphe ihtimali bulunduğu için kabul edilmez. Ama şüphe ortadan kalkıp tam adalet bulunduğunda, tıpkı bu ümmette olduğu gibi, maksat adil ve hakkı hükmetmektir. Bunun şartı ilim ve adalettir; bu ikisi bu ümmette mevcuttur, dolayısıyla sözü kabul edilir. Bu ümmetin faziletinden şüphe eden ve onun için bir tezkiye edici arayan olursa, en kâmil insan onların peygamberi sallallahu aleyhi ve sellemdir. Bunun için Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { Peygamber de size şahit olsun diye. } Bu ümmetin diğerleri üzerine şahitliğinin bir örneği şudur: Kıyamet günü olduğunda Allah, peygamberlere tebliğlerini sorar; yalanlayan ümmetlere de bunu sorar. Onlar peygamberlerin kendilerine tebliğ etmediğini inkâr ederler. Bunun üzerine peygamberler bu ümmeti şahit gösterir ve peygamberleri onları tezkiye eder. Âyette, bu ümmetin icmasının kesin bir delil olduğuna ve hata konusunda masum olduklarına delil vardır. Çünkü { orta } ifadesi mutlaktır; eğer hata üzerinde ittifak etmiş olsalardı, yalnızca bazı işlerde orta olurlardı. Yine { insanlara şahit olmanız için } buyruğu, bir hükmün Allah'ın helal kıldığı, haram kıldığı veya farz kıldığı konusunda şahitlik ettiklerinde, bu konuda masum olduklarını gerektirir. Ayrıca bu âyette hükümde, şahitlikte ve fetvada adaletin şart olduğu da bildirilmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: { Daha önce üzerinde bulunduğun kıbleyi, { yalnızca biz bilelim diye } kılmadık. } Yani, sevabın ve cezanın bağlı olduğu bir bilmeyle bilelim diye; yoksa Allah her şeyi var olmadan önce bilir. Ancak bu bilgi, tam adaleti ve kullarına karşı delilin kurulması sebebiyle, bir sevap ya da ceza ile bağlanmaz. Bilakis amelleri meydana geldiğinde, onlara sevap ve ceza tanzim edilir. Yani: Bu kıbleyi, bilelim ve imtihan edelim diye meşru kıldık; { Peygambere uyanı } ve ona iman edeni ayırt edelim. Peygamber her hâlükârda ona uyar; çünkü o emre bağlı, yönetilen bir kuldur. Ayrıca önceki kitaplar onun Kâbe'ye yöneleceğini bildirmişti. Hakkı arayan insaf sahibi kimse için bu, onun imanını ve Peygambere itaatini artırır. Kıbleden dönüp hakkı bırakan ve nefsinin arzusuna uyan kimse ise, küfrünün üstüne küfür, şaşkınlığının üstüne şaşkınlık katar; asılsız bir şüpheye dayanan batıl bir delil ileri sürer. {Her ne kadar} yani sana (kıbleyi) terk ettirmesi {ağır gelse de} yani zor olsa da, {Allah'ın hidayet verdiklerinden başkasına} (ağır gelmez). Onlar bununla Allah'ın kendilerine olan nimetini bilmiş, şükretmiş ve bu büyük Beyt'e yöneltmesiyle O'nun ihsanını kabul etmişlerdir. Allah bu beytı yeryüzünün diğer bütün bölgelerine üstün kılmış, ona yönelmeyi İslam'ın rükünlerinden biri ve günahları ve suçları yok edici kılmıştır. Bu sebeple bu hüküm onlara hafif gelmiş, başkalarına ise ağır gelmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Allah, sizin imanınızı zayi edecek değildir.} Yani bu O'na yaraşmaz ve O'na layık değildir; aksine O'nun hakkında imkânsız olan şeylerdendir. Allah, imanınızı zayi etmesinin imkânsız olduğunu bildirmiştir. Bu ifade, Allah'ın kendilerine İslam ve iman nimetini verdiği kimselere büyük bir müjdedir: Allah onların imanını koruyacak, onu zayi etmeyecektir. Bu korumanın iki türü vardır: Birincisi, onları her bozucu, yok edici ve eksiltici şeyden, sarsıcı imtihanlardan ve hakkı engelleyen heva ve heveslerden koruyarak imanın yok olmasına ve batıla dönüşmesine karşı korumasıdır. İkincisi, imanlarını artırarak ve onları imanlarının çoğalacağı, yakinlerinin tamamlanacağı işlere muvaffak kılarak korumasıdır. Nitekim Allah sizi imana hidayet ederek başlattığı gibi, imanınızı da koruyacak, nimetini; imanınızı ve sevabınızı artırarak tamamlayacaktır ve her bulanıklıktan koruyacaktır. Hatta imtihanlar, mü'min ile kâfir arasını ayırmak için gelmişse, bunlar mü'minleri arıtır ve sadakatlerini ortaya çıkarır. Bu ifadede şöyle bir ihtimale karşı bir açıklama da vardır: {Sen önce yöneldiğin kıbleyi, Peygambere uyanla ona sırtını dönenleri ayırt etmek için dışında bir şey kılmadık} sözü, bazı mü'minlerin imanlarını terk etmelerine sebep olabilir gibi bir vehim doğurabilir. Allah bu vehmi {Allah, sizin imanınızı zayi edecek değildir} sözüyle giderir; bu imtihanı ya da başka bir imtihanı takdir etmesi bunun için geçerlidir. Kıble değiştirilmeden önce ölen mü'minler de bu kapsama girer; çünkü Allah onların imanını zayi etmez, zira onlar kendi zamanlarında Allah'ın emrine ve Peygamberinin itaatine uymuşlardır. Allah'a itaat, her zaman O'nun emrine uymaktır. Bu âyette, Ehl-i sünnet ve'l-cemaatin, imanın içine organların ameli girer görüşünün delili vardır. {Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatli ve merhametlidir} sözü: Yani Allah onlara karşı pek büyük merhamet sahibidir. Onun merhameti ve şefkati gereğidir ki, başladığı nimetini tamamlamış, dilleriyle imana girip kalpleriyle girmeyenleri onlardan ayırmış, imanlarını artıran ve derecelerini yükselten bir imtihanla onları sınamış ve onları en şerefli ve en yüce evlere yöneltmiştir.