Allah Teâlâ, kulu ve halili İbrahim aleyhisselamı anlatıyor. Onun imamlığı ve yüceliği herkesçe kabul edilmiştir; ehl-i kitabın bütün fırkaları ona bağlandığını iddia eder, hatta müşrikler de onu kendilerine mal ederler. Allah onu kelimelerle, yani emir ve yasaklarla imtihan etti; Allah'ın kullarını sınaması böyledir. Böylece yalancı olan, sınav ve imtihan karşısında sebat edemeyen kimse ile, derecesi yükselen, değeri artan, amelleri temizlenen ve altını halis hâle gelen doğru kimse birbirinden ayrılır. Bu makamda en çok sınananlar arasında Halil aleyhisselam da vardı. İbrahim, Allah'ın kendisini imtihan ettiği her şeyi tam olarak yerine getirdi ve bunu eksiksiz yaptı. Allah da bu yüzden ona teşekkür etti; Allah şükredendir. Bunun üzerine şöyle buyurdu: {Ben seni insanlara önder kılacağım.} Yani insanlar hidayette sana uyacak, saadet-i ebediyeye giden yolda senin ardından yürüyecekler; sen de devamlı bir övgü, büyük bir mükâfat ve herkesten gelen bir saygıya nail olacaksın. Allah'a andolsun ki bu, yarışanların yarıştığı en üstün derece, amel edenlerin ulaşmak için koştuğu en yüksek makam ve ülül'azm peygamberlerle onlara tabi olanların, Allah'a ve yoluna davet eden her sıddık kimsenin elde ettiği en mükemmel haldir. İbrahim bu makamla sevinince ve bunun değerini anlayınca, bu derecenin zürriyetine de verilmesini istedi; böylece hem kendisinin hem de zürriyetinin derecesi yükselsin. Bu da onun imamlığından ve Allah'ın kullarına olan nasihatından, içlerinde irşad edenlerin çoğalmasını istemesinden kaynaklanıyordu. Demek ki bu yüksek himmet ve ulvî makamların azameti Allah'a mahsustur. Allah, Rahîm ve Latîf olan Rabb, bu isteğe karşılık engelleyen şeyi bildirerek şöyle buyurdu: {Benim ahdim zâlimlere ulaşmaz.} Yani zulmedip nefsini zarara sokan ve değerini düşüren kimse, dinde imamlığa erişemez; çünkü zulüm bu makamla bağdaşmaz. Bu makamın aleti sabır ve yakîndir, neticesi ise sahibinin imanda, salih amellerde, güzel ahlakta, sağlam hasletlerde, tam bir sevgide, Allah korkusunda ve Allah'a yönelmede büyük bir seviyede olmasıdır. Zulüm ile bu makam nasıl bir araya gelebilir? Ayetin mefhumu, zalim olmayanın imamlığa ereceğini gösterir; ancak bunun için imamlığın sebeplerini de yerine getirmesi gerekir. Sonra Allah Teâlâ, İbrahim'in imamlığına delil olan kalıcı bir örnek olarak bu Beyt-i Haram'ı zikretti. Bu beytin kasdedilmesini İslam'ın rükünlerinden biri kılmış ve günahları ve suçları silen bir yer yapmıştır. Bu beyt, İbrahim'in ve zürriyetinin eserlerini taşır; bunlarla İbrahim'in imamlığı tanınır ve hâli hatırlanır. Allah şöyle buyurdu: {Hani biz Beyt'i insanların toplanıp dönüp geleceği bir yer kılmıştık.} Yani dinî ve dünyevî menfaatlerini elde etmek için insanların ona dönecekleri, ona gidip gelip doymayacakları bir merci yaptık. {Ve onu bir güvenlik yeri kıldık.} Orada herkes, hatta vahşi hayvanlar ve ağaçlar gibi cansızlar bile güven içinde olur. Bu yüzden Câhiliye döneminde müşrik olmalarına rağmen Kâbe'ye çok büyük saygı gösterirlerdi. Birisi babasının katilini bile Harem'de görse ona dokunmazdı. İslam gelince de Beyt'in hürmeti, azameti, şerefi ve ikramı daha da artırıldı. {Ve İbrahim'in makamından bir musallâ edinin.} Bu ifadeden kasıt bilinen makam olabilir; bugün Kâbe kapısının karşısında bulunan bu yerdir. Bu durumda kastedilen, bu makamın arkasında tavaf iki rekâtının kılınmasının müstehap olmasıdır ve müfessirlerin çoğu bu görüştedir. Makam tekil ve muzafa olarak da anlaşılabilir; o zaman haccın bütün mekânları, yani tavaf ve sa'y, Arafat ve Müzdelife'de vakfe, cemerât'a taş atma, kurban kesme ve haccın diğer fiilleri kastedilmiş olur. Bu durumda "musallâ" kelimesi "mabed" anlamına gelir; yani hac şiarlarında ona uyun demektir. Bu ikinci mana daha uygundur; çünkü birinci mana da bu ifadeye dahildir ve lafzın bunu da ihtimal etmesi vardır. {Ve İbrahim ile İsmail'e ahdettik.} Yani onlara vahyettik ve Allah'ın evini şirkten, küfürden, günahlardan, pislik ve necasetten temizlemelerini emrettik. Böylece bu ev {tavaf edenler, itikafa girenler ve rükû ile secde edenler} için olacaktı. Yani namaz kılanlar için. Tavafı önce zikretti, çünkü tavaf yalnızca Mescid-i Haram'a özgüdür. Sonra itikafı, çünkü onun şartı genel olarak mescittir. Sonra namazı zikretti, çünkü namaz daha faziletli olmasına rağmen bu sebeple böyle sıralandı. Allah, Beyt'i kendi adına izafe etmesinin birkaç faydası vardır. Birincisi, bu izafe İbrahim ve İsmail'in onu temizlemeye ne kadar önem verdiklerini gösterir; çünkü o Allah'ın evidir, bu yüzden bütün güçlerini ve gayretlerini bunun için harcarlar. İkincisi, izafet şeref ve ikram ifade eder; dolayısıyla kullarına onu tazim ve ikram etmelerini emretmeyi de içerir. Üçüncüsü, bu izafet kalpleri Beyt'e çeken sebeptir.