Bil ki nifak, hayrı göstermek, şerri içte gizlemektir. Bu tanıma hem i'tikadi nifak hem de amelî nifak girer. Amelî nifak, Nebi ﷺ'in şu sözünde zikrettiği türdendir: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünde durmaz, kendisine emanet edildiğinde ihanet eder." Bir rivayette şöyle geçer: "Tartıştığında ahlaksızca davranır." İslam dairesinden çıkaran i'tikadi nifaka gelince, Allah'ın bu surede ve başka yerlerde münafıkları onunla nitelediği nifaktır. Nifak, Resûlullah ﷺ'in Mekke'den Medine'ye hicretinden önce yoktu; hicretten sonra ortaya çıktı. Bedir Savaşı olup Allah mü'minleri üstün kılıp onlara izzet verince, Medine'de İslam'a girmemiş olanlar zelil oldu. Bazıları korkudan ve aldatmak için İslam'ı zahiren kabul etti; böylece kanları korunsun, malları güvence altına alınsın istediler. Böylece zahirde Müslümanlar arasında, Müslümanlardan görünüyorlardı, oysa gerçekte onlardan değillerdi. Allah'ın mü'minlere lütfundan biri de, onların hallerini açığa çıkarması ve kendilerine özgü vasıflarla tanıtmasıdır ki mü'minler onlara aldanmasın ve onlar da birçok fücurlarından geri dursun. [Allah Teâlâ] şöyle buyurur: "Münafıklar, üzerlerine kalplerindekini haber veren bir sure indirilmesinden sakınırlar." [Tevbe: 64] Allah onları nifakın aslıyla nitelendirerek şöyle buyurdu: "İnsanlardan kimi vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' der, oysa onlar mü'min değillerdir." Onlar dillerinde kalplerinde olmayanı söylüyorlar. Allah da "Onlar mü'min değildir" diyerek onları yalanladı; çünkü gerçek iman, kalbin ve dilin birleşmesidir. Bu ise yalnızca Allah'ı ve kullarını, yani mü'minleri aldatmaktır. Aldatma (muhadea), aldatan kişinin karşısındakine bir şey gösterip içinde tersini gizlemesi, böylece aldattığı kişiden maksadına ulaşmasıdır. İşte bu münafıklar Allah'a ve kullarına karşı bu yolu izlediler; fakat aldatmaları kendilerine geri döndü. Bu bir acayiptir; çünkü aldatan kişi ya aldatmasıyla istediğine ulaşır ya da ne kendi lehine ne aleyhine bir sonuçla kalır. Bunların ise aldatmaları kendilerine döndü. Sanki yaptıkları hileyi kendi helaklerine ve zararlarına, tuzaklarını da kendi aleyhlerine çevirmek için yapıyorlardı; çünkü Allah Teâlâ onların aldatmasıyla hiçbir zarar görmez, mü'min kullarına da onların tuzağı hiçbir zarar veremez. Münafıkların imanı görünmeleri mü'minlere zarar vermedi; bununla malları korundu, kanları emniyete alındı. Tuzakları kendi boyunlarına döndü; dünyada rezillik ve açığa çıkma, mü'minlere gelen kuvvet ve yardım sebebiyle sürekli bir üzüntü başlarına geldi. Ahirette ise yalanları, küfürleri ve fücurları sebebiyle acı veren, can yakan, perişan edici bir azap vardır; oysa cehaletleri ve akılsızlıkları yüzünden bunun farkında değillerdir. Allah'ın "Kalplerinde bir hastalık vardır" sözünde hastalıktan kasıt, şüphe, şüpheli düşünceler ve nifak hastalığıdır. Çünkü kalbe iki hastalık arız olur ki onu sağlığından ve dengesinden çıkarır: Batıl şüphelerin hastalığı ve yıkıcı şehvetlerin hastalığı. Küfür, nifak, şüpheler ve bid'atlar şüphe hastalığındandır; zina, fuhuş ve günahları sevmek ile işlemek ise şehvet hastalığındandır. Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Kalbinde hastalık olan kimse tamah eder." [Ahzâb: 32] Bu, zina şehvetidir. Bu iki hastalıktan korunan kimse, kendisine iman ve yakin verilmiş, her günahtan sabredebilmiş olur ve afiyet elbiselerine bürünmüş olur. Allah'ın münafıklar hakkındaki "Kalplerinde hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırdı" sözünde, Allah'ın asilere günahları takdir etmesindeki hikmetine ve önceki günahları sebebiyle onları sonraki, cezalarını gerektiren günahlarla imtihan etmesine açıklama vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Biz de onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa iman etmedikleri gibi çeviririz." [En'âm: 110] Ve şöyle buyurur: "Onlar eğrildiklerinde Allah da kalplerini eğriltti." [Saff: 5] Ve şöyle buyurur: "Kalplerinde hastalık olanlar ise, pislikleri üstüne pislik kattı." [Tevbe: 125] Böylece günahın cezası, ardından gelen günahtır; tıpkı iyiliğin sevabının ardından gelen iyilik olması gibi. Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır." [Meryem: 76]