سورة البقرة · الآية ١٠٣
﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ ۖ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ﴾
Va lav annahum âmanû vattakav lamasûbatum min ’indillâhi hairun lav kânû ya’lamûn
“Onlar inanıp, Allah'a karşı gelmekten sakınsalardı, Allah katından olan sevab daha hayırlı olurdu. Keşke bilselerdi”
Al-Baqarah 2:103 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yani: Bu yüce Peygamber, kendilerindeki (Tevrat'a) uygun olan hak ile büyük kitabı getirdiğinde, onlar kendi kitaplarına bağlı olduklarını iddia ediyorlardı. Ancak bu Peygamber'i ve getirdiklerini inkâr edince, { Kendilerine kitap verilenlerden bir grup, Allah'ın kitabını, arkalarına atıverdi } yani ona yüz çevirme isteğiyle onu bir kenara attılar. Bu, yüz çevirmenin en belirgin ifadesidir; sanki bu yaptıklarıyla bilmeyen kimseler gibi davranmışlardır; oysa onun doğruluğunu ve getirdiklerinin hak olduğunu biliyorlardı. Bununla anlaşılır ki, bu Ehl-i kitap grubu, bu Peygamber'e iman etmedikleri için ellerinde hiçbir şey kalmamıştır; onun inkârı, farkında olmadan kendi kitaplarının inkârı hükmündedir. Kader âdeti ve ilâhî hikmet gereği, faydalı olan şeyi terk eden ve ondan faydalanmaya imkânı olduğu halde faydalanmayan kimse, zarar verecek şeylerle meşgul edilir. Rahmân'a ibadeti terk eden, putlara ibadetle sınanır; Allah sevgisini, korkusunu ve ümidini terk eden, Allah'tan başkasına sevgi, korku ve ümit beslemekle sınanır; malını Allah yolunda harcamayan, onu şeytanın yolunda harcar; Rabbine karşı alçakgönüllülüğü terk eden, kullara karşı zelil olur; hakkı terk eden, batıla düşer. Yahudiler de Allah'ın kitabını attıklarında, Süleyman'ın mülküne dair şeytanların okuduğu ve uydurduğu sihre uydular. Şeytanlar insanlara sihri öğretmişler ve Süleyman'ın bunu kullandığını, büyük mülkü de bununla elde ettiğini iddia etmişlerdi. Oysa bunda yalancıydılar; Süleyman sihri kullanmamıştır. Doğru olan Allah, onu şu sözle temize çıkarmıştır: { Süleyman küfretmedi } yani sihri öğrenerek küfre düşmedi; { ancak şeytanlar küfre saptılar }. { İnsanlara sihri öğretiyorlardı } insanları saptırmak ve Âdemoğullarını ayartmaya düşkünlükleriyle. Aynı şekilde Yahudiler, Irak topraklarında Babil'de bulunan iki meleğe indirilen sihri de takip ettiler. Bu sihir, Allah'ın kullarını imtihan ve ibtilâsı olarak indirilmişti; bu iki melek de insanlara sihri öğretiyordu. { Onlar, "Biz bir fitneyiz, sakın küfre düşme" demedikçe hiç kimseye öğretmezlerdi } yani sihri öğrenme; çünkü o küfürdür. Böylece onu sihirden men ediyorlar ve onu kendi mertebesinden haberdar ediyorlardı. Şeytanların sihri öğretmesi, aldatma ve saptırma yoluyla, Allah'ın kendisini ondan berî kıldığı Süleyman'a nisbet edilerek yayılmasıdır. Meleklerin ise imtihan olarak öğretmesi, öğüt vermeleriyle birlikte, onların hiçbir mazeretinin kalmaması içindir. Yahudiler, şeytanların öğrettiği sihri ve iki meleğin öğrettiği sihri takip ettiler; peygamberlerin ve resullerin ilmini bırakıp şeytanların ilmine yöneldiler; herkes kendine uygun olana meyleder. Sonra sihrin fesatlarını zikrederek şöyle buyurdu: { Onlardan, insanla eşi arasını ayırmaya yarayan şeyi öğreniyorlardı. } Oysa eşlerin sevgisi, başkalarının sevgisiyle kıyaslanamaz; çünkü Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Aranızda sevgi ve merhamet kılmıştır."] [Rûm 21]. Bu, sihrin bir gerçekliği olduğunu ve Allah'ın izniyle zarar verdiğini gösterir. Buradaki "izin" Allah'ın iradesi anlamındadır. İzin iki çeşittir: Biri kaderî izindir ki, Allah'ın meşietine bağlıdır, bu ayette olduğu gibi; diğeri şer'î izindir, Allah'ın şu ayette buyurduğu gibi: [Kur'an: "Onu Allah'ın izniyle kalbine indirdi."] [Bakara 97]. Bu ayet ve benzerlerinde şu hakikat vardır: Sebepler etkileme gücü ne kadar büyük olursa olsun, kaderin ve kazânın tâbidir; bağımsız bir etkileri yoktur. Ümmetin fırkalarından bu asıl konuda, kulların fiillerinde Kaderiyye dışında kimse muhalefet etmemiştir. Onlar fiillerin bağımsız olduğunu, Allah'ın meşietine tâbi olmadığını iddia ederek onları Allah'ın kudretinden çıkardılar; böylece Allah'ın kitabına, Resûlünün sünnetine, sahâbe ve tâbiîn icmâına muhalefet ettiler. Sonra sihir ilminin saf bir zarar olduğunu, ne dinî ne dünyevî bir faydası bulunmadığını belirtmiştir. Bazı günahlarda bazı dünyevî faydalar bulunabildiği gibi değildir. Allah şarap ve kumar hakkında şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "De ki: Onlarda büyük günah ve insanlar için faydalar vardır; ama günahları faydalarından daha büyüktür."] [Bakara 219]. Sihir ise saf bir zarardır ve hiçbir gerekçesi yoktur. Yasaklanan şeyler ya saf zarar ya da zararı faydasından büyük olan şeylerdir; emredilenler ise ya saf maslahat ya da faydası zararından fazla olanlardır. { Andolsun, onu satın alana, ahirette hiçbir payı olmadığını bilirlerdi. } Yani Yahudiler bilirlerdi; sihri satın alan gibi ona rağbet eden kimse için ahirette bir nasip yoktur, bilakis bu, cezayı gerektirir. Dolayısıyla yaptıkları cehaletten değildi; ama ahiret yerine dünya hayatını tercih ettiler. { Nefislerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi. } Yani amel doğuran bir ilimle bilselerdi, yapmayacakları şeyi yaptılar.
Arapça metin
أي: ولما جاءهم هذا الرسول الكريم بالكتاب العظيم بالحق الموافق لما معهم، وكانوا يزعمون أنهم متمسكون بكتابهم، فلما كفروا بهذا الرسول وبما جاء به { نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب الله } الذي أنزل إليهم أي: طرحوه رغبة عنه { ورآء ظهورهم } وهذا أبلغ في الإعراض كأنهم في فعلهم هذا من الجاهلين وهم يعلمون صدقه، وحقية ما جاء به. تبين بهذا أن هذا الفريق من أهل الكتاب لم يبق في أيديهم شيء حيث لم يؤمنوا بهذا الرسول، فصار كفرهم به كفرا بكتابهم من حيث لا يشعرون. ولما كان من العوائد القدرية والحكمة الإلهية أن من ترك ما ينفعه، وأمكنه الانتفاع به فلم ينتفع، ابتلي بالاشتغال بما يضره، فمن ترك عبادة الرحمن، ابتلي بعبادة الأوثان، ومن ترك محبة الله وخوفه ورجاءه، ابتلي بمحبة غير الله وخوفه ورجائه، ومن لم ينفق ماله في طاعة الله أنفقه في طاعة الشيطان، ومن ترك الذل لربه، ابتلي بالذل للعبيد، ومن ترك الحق ابتلي بالباطل. كذلك هؤلاء اليهود لما نبذوا كتاب الله اتبعوا ما تتلوا الشياطين وتختلق من السحر على ملك سليمان حيث أخرجت الشياطين للناس السحر، وزعموا أن سليمان عليه السلام كان يستعمله، وبه حصل له الملك العظيم. وهم كذبة في ذلك، فلم يستعمله سليمان، بل نزهه الصادق في قيله: { وما كفر سليمن } أي: بتعلم السحر، فلم يتعلمه، { ولكن الشيطين كفروا } بذلك. { يعلمون الناس السحر } من إضلالهم وحرصهم على إغواء بني آدم، وكذلك اتبع اليهود السحر الذي أنزل على الملكين الكائنين بأرض بابل من أرض العراق، أنزل عليهما السحر امتحانا وابتلاء من الله لعباده فيعلمانهم السحر. { وما يعلمان من أحد حتى } ينصحاه، و { يقولا إنما نحن فتنة فلا تكفر } أي: لا تتعلم السحر فإنه كفر، فينهيانه عن السحر، ويخبرانه عن مرتبته، فتعليم الشياطين للسحر على وجه التدليس والإضلال، ونسبته وترويجه إلى من برأه الله منه وهو سليمان عليه السلام، وتعليم الملكين …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
قال الإمام أبو جعفر بن جرير في قوله تعالى: {ولقد أنزلنا إليك آيات بينات} أي: أنزلنا إليك يا محمد علامات واضحات [دلالات] (1) على نبوتك، وتلك الآيات هي ما حواه كتاب الله من خفايا علوم اليهود، ومكنونات سرائر أخبارهم، وأخبار أوائلهم من بني إسرائيل، والنبأ عما تضمنته كتبهم التي لم يكن يعلمها إلا أحبارهم وعلماؤهم، وما حرفه أوائلهم وأواخرهم وبدلوه من أحكامهم، التي كانت في التوراة. فأطلع الله في كتابه الذي أنزله إلى نبيه محمد صلى الله عليه وسلم؛ فكان في ذلك من أمره الآيات البينات لمن أنصف نفسه، ولم يدعه إلى هلاكها الحسد (2) والبغي، إذ كان في فطرة كل ذي فطرة صحيحة تصديق من أتى بمثل (3) ما جاء به محمد صلى الله عليه وسلم من الآيات البينات التي وصف، من غير تعلم تعلمه من بشري (4) ولا أخذ شيئا (5) منه عن آدمي. كما قال الضحاك، عن ابن عباس: {ولقد أنزلنا إليك آيات بينات} يقول: فأنت تتلوه عليهم وتخبرهم به غدوة وعشية، وبين ذلك، وأنت عندهم أمي لا تقرأ (6) كتابا، وأنت تخبرهم بما في أيديهم على وجهه. يقول الله: في ذلك لهم عبرة وبيان، وعليهم حجة لو كانوا يعلمون. وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: قال ابن صوريا الفطيوني لرسول الله صلى الله عليه وسلم: يا محمد، ما جئتنا بشيء نعرفه، وما أنزل الله عليك من آية بينة فنتبعك. فأنزل الله في ذلك من قوله: {ولقد أنزلنا إليك آيات بينات وما يكفر
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
وهنالك جواب آخر مبني على اختلاف معاد ضمير علموا وضمير لو كانوا يعلمون فضمير لقد علموا راجع إلى الجن الذين يعلمون السحر وضميرا لو كانوا يعلمون راجعان إلى الإنس الذين تعلموا السحر وشروا به أنفسهم، قاله فطرب والأخفش وبذلك صار الذين أثبت لهم العلم غير المنفي عنهم. [103] 103] ولو أنهم آمنوا واتقوا لمثوبة من عند الله خير لو كانوا يعلمون (103) أي لو آمنوا بمحمد واتقوا الله فلم يقدموا على إنكار ما بشرت به كتبهم لكانت لهم مثوبة من عند الله، ومثوبة الله خير من كل نفع حملهم على المكابرة. و (لو) شرطية امتناعية اقترن شرطها بأن مع التزام الفعل الماضي في جملته على حد قول امرئ القيس: ولو أن ما أسعى لأدنى معيشة ... كفاني ولم أطلب قليل من المال و (أن) مع صلتها في محل مبتدأ عند جمهور البصريين وما في جمل الصلة من المسند والمسند إليه أكمل الفائدة فأغنى عن الخبر. وقيل خبرها محذوف تقديره ثابت أي ولو إيمانهم ثابت. وقوله: لمثوبة يترجح أن يكون جواب (لو) فإنه مقترن باللام التي يكثر اقتران جواب (لو) المثبت بها والجواب هنا جملة اسمية وهي لا تقع جوابا للو في الغالب وكان هذا الجواب غير ظاهر الترتب والتعليق على جملة الشرط لأن مثوبة الله خير سواء آمن اليهود واتقوا أم لم يفعلوا. قال بعض النحاة الجواب محذوف أي لأثيبوا ومثوبة من عند الله خير. وعدل عنه صاحب «الكشاف» فقال: أوثرت الجملة الاسمية في جواب (لو) على الفعلية لما في ذلك من الدلالة على ثبات المثوبة واستقرارها كما عدل عن النصب إلى الرفع في سلام عليكم [الزمر: 73] لذلك اه. ومراده أن تقدير الجواب لأثيبوا مثوبة من الله خيرا لهم مما شروا به أنفسهم، أو لمثوبة بالنصب على أنه مصدر بدل من فعله، وكيفما كان فالفعل أو بدله يدلان على الحدوث فلا دلالة له على الدوام والثبات. ولما كان المقام يقتضي حصول المثوبة وثباتها وثبات الخيرية لها ليحصل مجموع معان عدل عن النصب …