En üstün, en değerli ve en yüce kitap budur: apaçık kitap ve hikmetli zikir. Eğer içinde haberler anlatılmışsa, bunlar en doğru ve en hak haberlerdir; emir ve yasaklar bildirmişse, bunlar en yüce ve en adil emirler ve yasaklardır. Ceza, vaat ve tehditten söz etmişse, bunlar en doğru haberler olup hikmeti, adaleti ve lütfu en açık biçimde gösterir. Peygamberlerden ve elçilerden söz etmişse, anılan kişiler diğerlerinden daha mükemmel ve daha üstündür. Bu yüzden Kur'an, Allah'ın diğerlerinden üstün tuttuğu, derecelerini yükselttiği ve durumlarını yüceltdiği peygamberlerin kıssalarını çoğu zaman tekrar tekrar anlatır. Bunun sebebi, onların Allah'a kulluk etmeleri, O'nu sevmeleri, O'na yönelmeleri, hem Allah'ın hem de kulların haklarını yerine getirmeleri, insanları Allah'a çağırmaları, bu yolda sabretmeleri ve böylece seçkin makamlara ve yüksek derecelere ulaşmalarıdır. Allah bu surede bir dizi peygamberi anmış ve Resûlüne onları anmasını emretmiştir. Çünkü onları anmak, hem Allah'a hem de onlara övgüyü göstermek, Allah'ın onlara olan lütfunu ve ihsanını beyan etmek, onlara iman etmeye, onları sevmeye ve onlara uymaya teşvik etmektir. Allah şöyle buyurur: {Kitapta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, doğru sözlü bir peygamberdi.} Allah, İbrahim'e hem sıddıklığı hem de peygamberliği bir arada vermiştir. Sıddık, çok doğru olan kimsedir; sözlerinde, işlerinde ve hallerinde doğrudur ve kendisine iman etmesi emredilen her şeye inanır. Bu da kalbe ulaşan, onda etki bırakan, kesin bilgiye götüren büyük bir ilmi ve kâmil bir salih ameli gerektirir. İbrahim aleyhisselam, Muhammed ﷺ'den sonra bütün peygamberlerin en üstünüdür. O, faziletli toplulukların üçüncü babasıdır. Allah peygamberliği ve kitabı onun soyuna vermiştir. O, insanları Allah'a davet etmiş ve bu uğurda gördüğü büyük işkencelere sabretmiştir. Yakını ve uzağı davet etmiş, babasını imkân ölçüsünde davet etmek için çaba göstermiştir. Allah, İbrahim'in babasıyla olan konuşmasını şöyle anlatır: {Hani babasına demişti ki: Babacığım, işitmeyen, görmeyen ve senden hiçbir şeyi savmayan şeylere neden tapıyorsun?} Yani, zatında ve fiillerinde eksik olan putlara tapıyorsun. Bunlar işitmez, görmez, tapanlarına ne fayda ne de zarar verebilir; hatta kendilerine bile bir fayda sağlayamaz, bir zararı def edemezler. Bu, zatında ve fiillerinde eksik olan birine kulluk etmenin akıl ve şeriat bakımından çirkin olduğunu gösteren açık bir delildir. İbrahim, bu ikazı ve işaretiyle, kulluğun hak ve güzel olduğunu, kendisinden başka hiçbir nimetin kullara ulaşmadığı, hiçbir belanın ondan başkası tarafından def edilemediği, kemal sahibi olan Allah Teâlâ'ya yakışacağını belirtmiştir. Sonra şöyle dedi: {Babacığım, bana sana gelmeyen bir ilim geldi.} Yani: Babacığım, beni küçümseme ve "Sen benim oğlumsun, sende bende olmayan bir şey var" deme. Allah bana sana vermediği bir ilim vermiştir. Bu sözün asıl amacı şudur: {Bana uy, seni dosdoğru bir yola iletirim.} Yani, düz ve doğru yola; Allah'a yalnız kulluk etmek, O'na her durumda itaat etmek yoluna. Bu hitapta görülen incelik ve yumuşaklık açıktır. Çünkü "Babacığım, ben âlimim, sen cahilsin" ya da "Senin bilgiden hiçbir şeyin yok" demedi. Bunun yerine, benim de senin de bir ilmin olduğunu, bana ulaşanın sana ulaşmadığını ve sana gelmediğini ifade eden bir üslup kullandı. Yani senin de hakkı takip edip ona boyun eğmen gerekir. {Babacığım, şeytana tapma.} Çünkü Allah'tan başkasına kulluk eden, aslında şeytana kulluk etmiş olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Ey Âdem oğulları! Size "Şeytana tapmayın, çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır" diye emretmedim mi?} [Yâsîn: 60] {Şüphesiz şeytan, Rahmân'a karşı isyankârdır.} Kim şeytanın adımlarını izlerse, onu dost edinmiş olur ve Allah'a isyan eden bir kişi şeytan gibi olur. İsyanın Rahmân ismine nispet edilmesinde şu incelik vardır: Günahlar kulu Allah'ın rahmetinden alıkoyar ve rahmet kapılarını ona kapatır; itaat ise Allah'ın rahmetini kazanmanın en büyük sebebidir. Bu yüzden İbrahim şöyle dedi: {Babacığım, Rahmân'dan sana bir azap dokunmasından korkuyorum; sonra şeytanın dostu olursun.} Yani, küfründe ısrar edip azgınlıkta ileri gitmen sebebiyle, dünyada ve ahirette şeytanın dostu olursun; onun çirkin yurtlarına konar, onun kötü otlaklarında otlarsın. Halil aleyhisselam, babasını davet ederken kolaydan zora doğru ilerledi. Önce kendi bildiği ilmi ona anlattı ve bunun kendisine uymayı gerektirdiğini, eğer kendisine itaat ederse dosdoğru bir yola ileteceğini bildirdi. Sonra onu şeytana tapmaktan men etti ve bunun zararlarını haber verdi. Ardından, eğer bu hâlinde ısrar ederse Allah'ın azabından ve gazabından sakındırdı ve şeytanın dostu olacağını söyledi. Ancak bu davet o bedbahta fayda vermedi; cahilce bir cevap verdi ve şöyle dedi: {Ey İbrahim! Sen ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?} Taşlardan ve putlardan olan ilahlarıyla övündü ve İbrahim'i bunlardan yüz çevirmesinden dolayı kınadı. Bu, aşırı bir cehalet ve çirkin bir küfürdür; put tapmakla övünüyor ve buna davet ediyor. {Eğer vazgeçmezsen} yani ilahlarımı sövmekten ve Allah'a kulluk etmeye davet etmekten vazgeçmezsen, {seni mutlaka taşlarım} yani seni taşlayarak öldürürüm. {Ve uzun bir süre benden uzak dur} yani uzun zaman benimle konuşma. İbrahim ise cahillerin hitabına karşı Rahmân'ın kullarının verdiği cevabı verdi; ona sövmedi, sabretti ve babasına hoşlanmayacağı bir karşılık vermedi. Şöyle dedi: {Sana selâm olsun.} Yani benim sana sövme, ayıplama ve hoşlanmayacağın sözlerle hitap etmemden emin ol. {Yakında Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Çünkü O bana karşı çok lütufkârdır.} Yani, senin hidayete ermen ve İslâm'a girmen için, İslâm ile bağışlanmaya kavuşman için Allah'a dua etmeye devam edeceğim. {Çünkü O bana karşı çok lütufkârdır} yani hâlime karşı merhametli, şefkatli ve bana ihtimam gösterendir. Babası için Allah'tan bağışlanma dilemeye, onun hidayete ermesini umarak devam etti. Ancak onun Allah'ın düşmanı olduğu ve kendisine hiçbir faydasının olmadığı açıkça anlaşılınca, onun için bağışlanma dilemeyi bıraktı ve ondan uzaklaştı. Allah bize İbrahim'in dinine uymayı emretmiştir. Onun dinine uymak, Allah'a davette onun yolunu izlemek demektir: İlim, hikmet, yumuşaklık ve kolaylıkla davet etmek; bir mertebeden diğerine geçmek; bu yolda sabretmek ve usanmamak; davetçinin halktan gördüğü eziyetlere sözle ve fiille sabretmek ve bunlara affetmek, hatta söz ve fiille iyilikle karşılık vermek. Halil, kavminden ve babasından ümidini kesince şöyle dedi: {Sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan ayrılıyorum.} Yani siz ve putlarınız. {Ben Rabbime dua ederim.} Bu ifade hem ibadet duasını hem de istek duasını kapsar. {Umarım Rabbime dua etmekle bedbaht olmam.} Yani Allah'ın duama icabet ederek, amellerimi kabul ederek beni mutlu kılmasını umarım. Davet ettiği kimselerden ümidini kesen ve sözleri dinlemeyip arzularına uyan, hangi öğütlerin etkili olmadığı, azgınlıkta ısrar ettikleri kimseler için bu, kişinin kendi nefsini ıslah etmekle meşgul olması, Rabbinden kabul ummasi ve şerden ve şerlilerden uzaklaşmasıdır. İnsanın vatanından, alıştığı yerlerden, ailesinden ve kavminden ayrılması, birçok bilinen sebepten dolayı nefse en zor gelen şeylerdendir. Bunlardan biri, kendisini güçlendirecek ve çoğaltacak kimselerden yalnız kalmaktır. Allah uğrunda bir şeyi terk eden kimseyi Allah ondan daha hayırlısıyla karşılar. İbrahim de kavminden uzaklaştı. Bu yüzden Allah onun hakkında şöyle buyurdu: {Onları ve Allah'tan başka taptıklarını terk edince, ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; ikisini de peygamber kıldık.} Böylece İbrahim, insanlara gönderilen, Allah'ın vahyine mazhar kıldığı, risaletine seçtiği ve âlemler arasından üstün tuttuğu bu salih ve elçi kimselerin bağışlanmasına kavuştu. {Onlara rahmetimizden bağışladık} yani İbrahim'e ve iki oğluna. Bu, Allah'ın onlara verdiği bütün rahmeti kapsar: faydalı ilimler, salih ameller ve yayılan çok sayıda nesil; bu nesilde birçok peygamber ve salih kul çıkmıştır. {Onlara yüce bir doğruluk dili de verdik.} Bu da onlara verilen rahmetin bir parçasıdır. Çünkü Allah, her iyilik yapana, iyiliğine göre doğru bir övgünün yayılacağını vaat etmiştir. Bu peygamberler iyilik yapanların önderlerindendir. Allah, onların güzel ve doğru övgüsünü yaymış; bu övgü yalan olmayan, gizli kalmayan, yüce bir övgüdür. Bu yüzden onları anmak doğu ile batıyı doldurmuş; onları övmek ve sevmek kalpleri doldurmuş, dillere dökülmüştür. Böylece onlar uyulan önderler ve doğru yola iletilen rehberler olmuşlardır. Onları anma, bütün çağlarda yenilenerek sürmektedir. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur; Allah büyük lütuf sahibidir.