Ehl-i kitap veya müşrikler, Allah Resûlü ﷺ'e Zülkarneyn kıssasını sormuşlardı. Allah da ona şöyle demesini emretti: {Size ondan bir hatırlatma okuyacağım.} Bu, faydalı bir haber ve şaşırtıcı bir hitaptır. Yani: Onun hallerinden, üzerinde düşünülecek ve ibret olacak olanları size okuyacağım; bunun dışındaki hallerini ise onlara okumadım. {Şüphesiz biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık.} Yani Allah ona mülk verdi, onu yeryüzünün diyarlarında nüfuz ettirdi ve insanları ona boyun eğdirdi. {Ona her şeyden bir sebep verdik. Böylece (bir yolu) takip etti.} Yani Allah ona, ülkeleri fethetmede ve medeniyetin uzak noktalarına kolayca ulaşmada kendisine yardımcı olacak, ulaşmasını sağlayan sebepleri verdi; o da Allah'ın verdiği bu sebepleri gereği gibi kullandı. Çünkü her sebebe sahip olan kişi onu kullanmaz, her insan da sebebe güç yetiremez. Gerçek sebep ve onu kullanma gücü bir araya geldiğinde maksada ulaşılır; ikisi de veya biri yoksa maksat hâsıl olmaz. Allah'ın ona verdiği bu sebepleri ne Allah bize bildirmiştir ne de Resûlü; bu sebepler, ilmi faydalı olacak bir biçimde haberlerle de nakledilmemiştir. Bu yüzden onlar hakkında susmaktan ve nakilcilerin İsrailiyyat ve benzeri şeylerden naklettiklerine itibar etmemekten başka çaremiz yoktur. Yine de genel olarak biliyoruz ki bunlar, içsel ve dışsal, güçlü ve çok sayıda sebeplerdir; bunlarla onun sayıca, donanımca ve düzenli büyük bir ordusu olmuş, düşmanlarını yenmeye ve dünyanın doğusuna, batısına ve bütün köşelerine ulaşmayı kolaylaştırmaya muktedir olmuştur. Allah ona güneşin battığı yere kadar ulaşmasını sağladı; öyle ki güneşi gözle görülür biçimde, sanki çamurlu bir gözeye batıyormuş gibi gördü. Yani (hamie) siyah demekti. Batı ufkunda aralarında su bulunan kimsenin güneşi, çok yüksekte olsa bile suyun içine batarken görmesi olağandır. Güneşin battığı yerde bir kavim buldu. {Ey Zülkarneyn! Ya onlara azap edersin ya da onlar hakkında güzellik yaparsın.} Yani ya onları öldürme, dövme, esir alma gibi yollarla cezalandırırsın ya da onlara iyilik edersin. Böylece ona iki seçenek sunuldu; çünkü görünüşe göre bunlar ya kâfirdir ya fasıktır ya da onlarda bunlardan bir şey vardır. Eğer mümin ve fasık olmayan kimseler olsalardı, onlara azap etmeye izin verilmezdi. Zülkarneyn'in yanında, övgüye ve sena görmeye layık kılan bir şer'î siyaset vardı; Allah ona bu konuda muvaffak kılmıştı. Bu yüzden şöyle dedi: Onları iki gruba ayıracağım. {Zulmedene gelince, onu elbette cezalandıracağız. Sonra Rabbine döndürülecek ve O da ona çok ağır bir azap edecek.} Yani onun için iki ceza birden hâsıl olacaktır: dünya cezası ve ahiret cezası. {İman edip salih amel işleyene gelince, onun için en güzel karşılık vardır.} Yani onun için cennet ve Allah katında kıyamet gününde güzel bir hâl vardır. {Biz de ona emrimizden kolaylık söyleyeceğiz.} Yani ona iyilik edecek, sözle yumuşak davranacak ve muamelesini kolaylaştıracağız. Bu, onun salih, adaletli, bilgili ve veli hükümdarlardan olduğunu gösterir; çünkü herkesle muamelesinde, durumuna uygun olarak Allah'ın rızasına uygun davranmıştır.