Allah Teâlâ, peygamberi Mûsâ aleyhisselâmın hayra olan büyük arzusunu ve ilim talebini haber veriyor. Mûsâ, hizmetçisine —ki bu, her yerde ve yolculukta ona refakat eden, daha sonra Allah'ın peygamberlik verdiği Yûşa' bin Nûn'dur— şöyle dedi: {Ben iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar yürümekten vazgeçmem} yani, yolum uzasa, zahmet bana ağır gelse de iki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar yolculuğa devam ederim. Bu yer, kendisine: "Orada, senin bilmediğin ilme sahip, Allah'ın kullarından bir kul bulacaksın" diye vahyedilen yerdi. {Yahut yıllarca yürürüm} yani uzun bir mesafe kat ederim. Anlam şudur: Arzu ve istek Mûsâ'yı bu sözü söylemeye sevk etti; bu, kesin bir kararlılıktı ve bu yüzden onu sürdürdü. {Nihayet iki denizin birleştiği yere vardıklarında} yani o ve hizmetçisi {balıklarını unuttular.} Yanlarında, azık olarak yiyip yararlandıkları bir balık vardı. Mûsâ'ya, balık kaybolduğunda aradığı kulun orada olacağı söylenmişti. Balık denizdeki yolunu buldu, yani denizde bir tünel gibi kendi yolunu açtı; bu da bir mucizedir. Müfessirler şöyle demiştir: Balık, o yere ulaştıklarında denizin suyuna değdi, Allah'ın izniyle denize doğru kaçtı ve diğer canlıları arasında canlı olarak yaşamaya devam etti. Mûsâ ve hizmetçisi iki denizin birleştiği yeri geçtikten sonra Mûsâ hizmetçisine dedi ki: {Bize sabah yemeğimizi getir, bu yolculuğumuzdan dolayı büyük bir yorgunluğa uğradık.} Yani bu geçen yolculuktan dolayı yorulduk; oysa iki denizin birleştiği yere ulaşana kadar olan uzun yolculukta yorgunluk hissetmemişlerdi. Bu, Mûsâ'nın aradığının orada olduğuna dair bir işaret ve alamettir. Ayrıca, o yere ulaşma arzusu yolu kolaylaştırmıştı; hedeflerini geçtiklerinde ise yorgunluğu hissettiler. Mûsâ bu sözü söyleyince hizmetçisi ona dedi ki: {Bilir misin, kayanın yanında dinlenmeye çekildiğimizde balığı unutmuşum; onu hatırlatmayı bana şeytandan başkası unutturmadı.} Yani, geceleyin o bilinen kayanın yanına sığındığımızda, balığı unuttuğumu bilmiyor musun? Bunu unutturan şeytandı. {Balık denize girip yolunu bulmuştu, bu da çok şaşılacak bir şeydi.} Müfessirler: Balığın denizdeki yolu bir tünel gibiydi, Mûsâ ve hizmetçisi için ise bir şaşkınlık konusuydu, demişlerdir. Hizmetçinin bu sözünden sonra, Mûsâ'nın balık kaybolunca Hızır'ı bulacağına dair Allah tarafından bir vaadi vardı. Mûsâ dedi ki: {İşte aradığımız yer budur.} Yani aradığımız şey buydu. Sonra {izlerini takip ederek geri döndüler,} yani geldikleri yolu izleyerek geri döndüler. Balığı unuttukları yere vardıklarında, kulumuz olan bir kul buldular; bu kul Hızır'dı. Sahih görüşe göre peygamber değil, salih bir kuldu. {Ona katımızdan bir rahmet verdik} yani Allah ona, ilmini artıran ve amelini güzelleştiren özel bir rahmet bağışladı. {Ve ona katımızdan bir ilim öğrettik.} Hızır'a, Mûsâ'nın sahip olmadığı bir ilim verilmişti; ancak Mûsâ çoğu konuda, özellikle imanî ve usûlî ilimlerde, Hızır'dan daha bilgiliydi. Çünkü Mûsâ, Allah'ın ilim, amel ve diğer yönlerden bütün yaratılmışların üstünde tuttuğu azim sahibi peygamberlerdendir. Mûsâ Hızır ile buluşunca, edeple ve danışarak, isteğini bildirmek için ona dedi ki: {Bana öğrettiğin doğruluktan (rüşd) bir kısmını öğretmen şartıyla sana tâbi olabilir miyim?} Yani, Allah'ın sana öğrettiği ve benim doğruya ulaşmama, o konularda hakkı bilmeme yardımcı olacak bilgiden bana öğretmen şartıyla sana uyabilir miyim? Hızır'a Allah, ilham ve kerametler vermişti; bu sayede Mûsâ'dan bile gizli kalan birçok şeyin iç yüzünü biliyordu. Hızır Mûsâ'ya dedi ki: Bunu kabul etmeyi reddetmiyorum, ancak {benimle beraber sabredemezsin.} Yani benimle birlikte olup beni takip etmeye tahammül edemezsin, çünkü dış görünüşü kötü olan, iç yüzü başka olan şeylere sabredemeyeceksin. Bu yüzden şöyle dedi: {Hakkında bilgin olmayan bir şeye nasıl sabredebilirsin?} Yani, iç ve dış yüzünü kavrayamadığın, sonunu ve amacını bilmediğin bir şeye nasıl sabredersin? Mûsâ dedi ki: {İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve sana karşı gelmeyeceğim.} Bu, sınanacağı şey ortaya çıkmadan önceki bir azimdi. Azim başkadır, sabrın gerçekleşmesi başkadır; bu yüzden olay gerçekleştiğinde Mûsâ sabredemedi. Hızır ona dedi ki: {Eğer bana tâbi olacaksan, ben sana onun hakkında bir açıklama yapmadan bana bir şey sorma.} Yani, sen önce soru sorup inkâr etmeye başlamadan, açıklaması gereken zamanda ben sana hakikatini bildireyim. Böylece Hızır ona sorulardan men etti ve gerçeği zamanı gelince açıklayacağına söz verdi. {Yola çıktılar; nihayet gemiye bindiklerinde Hızır gemiyi deldi.} Yani Hızır gemiden bir tahtayı söktü; bunun bir amacı vardı, ileride açıklayacaktı. Mûsâ sabredemedi, çünkü dış görünüşü kötüydü: Gemiyi bozuyor ve içindekilerin boğulmasına sebep oluyordu. Bu yüzden Mûsâ dedi ki: {Ehlini boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok kötü bir şey yaptın.} Yani büyük ve çirkin bir iş işledin. Bu, Mûsâ'nın sabredemeyişinin bir örneğidir. Hızır ona dedi ki: {Sana benimle beraber sabredemeyeceğini söylemedim mi?} Yani dediğim gibi oldu. Mûsâ unutkanlıkla şöyle dedi: {Unuttuğum şeyden dolayı beni sorumlu tutma; işimi bana zorlaştırma.} Yani işi bana zor kılma, bana müsamaha göster; çünkü bu, unutarak oldu; bu yüzden ilk seferde beni sorumlu tutma. Böylece hem hatayı kabul etti hem de özür diledi ve Hızır'ın arkadaşına karşı sert davranmaması gerektiğini söyledi. Hızır da onu bağışladı. {Yola devam ettiler; nihayet bir çocukla karşılaştıklarında} yani küçük bir çocukla, {Hızır onu öldürdü.} Bunun üzerine Mûsâ'nın öfkesi arttı ve dinî gayreti onu harekete geçirdi; küçük ve hiç günahı olmayan bir çocuğu öldürdüğünü görünce şöyle dedi: {Bir cana karşılık olmaksızın masum bir canı öldürdün! Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!} Hiç kimseyi öldürmemiş masum bir çocuğu öldürmekten daha çirkin ne olabilir? İlk olay Mûsâ'nın unutkanlığından, bu ise sabırsızlığından kaynaklanıyordu. Hızır ona azarlayarak ve hatırlatarak dedi ki: {Sana benimle beraber sabredemeyeceğini söylemedim mi?} Musa dedi ki: {Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık beni yanında tutma.} Yani bu durumda sen mazursun ve beni yanında alıkoymaktan vazgeçebilirsin. {Doğrusu benden özür sebebini bulmuş oldun.} Yani bana karşı özrünü gösterdin ve bir kusur işlemedin. {Yola koyuldular, nihayet bir şehir halkına varınca onlardan yiyecek istediler.} Yani onlardan konukseverlik istediler, fakat o halk onları ağırlamadı. {Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular.} Yani duvar kusurlanmış ve yıkılmak üzereydi. {Hızır da onu doğrultdu.} Yani onu yeniden, yepyeni olarak yaptı. Musa ona dedi ki: {İstesen, bunun için bir ücret alırdın.} Yani bu şehir halkı, bizi ağırlamak kendilerine vacip olduğu halde ağırlamadılar; sen ise onu ücretsiz yapıyorsun, oysa buna gücün yeter. Bunun üzerine Musa, söylediğine bağlı kalamadı ve Hızır'dan özür diledi. Hızır da ona dedi ki: {İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır.} Çünkü sen bu şartı kendine kabul etmiştin; artık bir özür kalmadı ve birlikte yolculuğa yer yoktur. {Sabredemediğin şeylerin yorumunu sana bildireceğim.} Yani bana itiraz ettiğin şeyleri sana açıklayacağım, bunda benim gayelerimi ve işin sonunda neye varacağını bildireceğim. {Gemiye gelince, o, denizde çalışan yoksul kimselerindi.} Bu, onlara acımayı ve merhamet göstermeyi gerektirir. {Ben onu kusurlu kılmak istedim; çünkü arkalarında her sağlam gemiyi zorla alan bir kral vardı.} Yani onların o zalim kralın yanından geçmeleri gerekiyordu; o kral, sağlam her gemiyi bir kusuru olmadığı sürece zorla ve haksızlıkla alırdı. Ben de onu kusurlu kılmak istedim ki zalimden kurtulsun. {Çocuğa gelince, onun anne babası mümin idiler; onların azgınlık ve küfre sürüklenmelerinden korktuk.} Bu çocuğun büyüdüğünde anne babasını azgınlığa ve küfre sürükleyeceği takdir edilmişti; yani onları ya sevgisi yüzünden ya da ona ihtiyaç duydukları için ya da onları buna zorlayarak azgınlık ve küfre itecekti. Bu yüzden, bu durumu bildiğim için onu öldürdüm; mümin anne babasının dinini korumak için. Bundan daha büyük bir fayda olabilir mi?! Onlara bir kötülük ve soylarının kesilmesi gibi bir durum olsa da, Allah onlara ondan daha hayırlı bir soy verecektir. Bunun için şöyle buyurulmuştur: {Rableri onlara, ondan daha temiz ve daha merhametli bir evlat vermesini diledi.} Yani salih, temiz ve akrabalarına bağlı bir evlat. Çünkü öldürülen çocuk büyüseydi, onları küfre ve azgınlığa sürükleyerek çok büyük bir isyan ederdi. {Duvara gelince, o, şehirde iki yetim çocuğa aitti ve altında onların bir hazinesi vardı; babaları salih bir kişiydi.} Yani durumları, küçük olduklarından ve babalarını kaybettiklerinden, onlara acımayı ve merhamet göstermeyi gerektiriyordu; Allah da babalarının salihliği sebebiyle onları koruyordu. {Rabbin, onların olgunluk çağına erişmelerini ve hazinelerini çıkarmalarını istedi.} Yani duvarı bu yüzden yıktım, altındaki hazineyi çıkardım ve onu karşılıksız olarak yeniden yaptım. {Rabbinden bir rahmet olarak.} Yani yaptığım bu şey, Allah'ın kulu Hızır'a verdiği bir rahmetti. {Bunu kendi düşüncemle yapmadım.} Yani bir şeyi kendi nefsimden ve yalnız iradem ile yapmadım; bu, Allah'ın rahmeti ve emriyle oldu. {İşte bu, sabredemediğin şeylerin yorumudur.} Bu acayip ve yüce kıssada pek çok fayda, hüküm ve kaide vardır; bunlardan bazılarına Allah'ın yardımıyla dikkat çekeceğiz. Bunlardan biri ilmin fazileti ve onu talep etmek için yolculuk yapmanın erdemidir; ilmin en önemli işlerden olduğudur. Çünkü Musa aleyhisselam uzun bir mesafe yolculuk etti, bunun için yorgunluğa katlandı ve İsrailoğullarının arasında oturup onları öğretip irşad etmeyi bıraktı, ilmi artırmak için yolculuğu seçti. Bunlardan biri de önemliden önemliye başlamaktır; çünkü ilmi artırmak ve insanın bilgisi, bunu bırakıp ilim öğretmek ile meşgul olmaktan daha önemlidir; ilim öğretmek ile birlikte ilim öğrenmeye de devam etmek daha mükemmeldir. Bir diğeri, hem hazarda hem seferde hizmetçi tutmanın, geçim ihtiyacını karşılamak ve rahatlık aramak için caiz olduğudur; Musa'nın yaptığı gibi. Bir diğeri, ilim, cihad veya benzeri bir amaçla yola çıkan kimsenin, maslahat gerektirdiğinde gideceği yeri ve amacını bildirmesinin, bunu gizlemekten daha mükemmel olduğudur; çünkü bunu açıklamada hazırlık yapmak, işi basiretle yapmak ve bu yüce ibadetin şerefini göstermek gibi faydalar vardır. Nitekim Musa şöyle demiştir: {İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar ya da yıllarca yürüyeceğim, durmayacağım.} Ayrıca Peygamber ﷺ, Tebûk seferine çıktığında yönünü ashabına bildirmiştir; oysa onun alışkanlığı başka bir yöne işaret etmekti; bu da maslahata uygundur. Bir diğeri, kötülüğü ve onun sebeplerini şeytana nispet etmenin, süslemek ve aldatmak yoluyla olduğudur; her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğu bilinse de. Musa'nın genci şöyle demiştir: {Onu anmayı bana unutturan ancak şeytandır.} Bir diğeri, insanın yorgunluk, açlık ve susuzluk gibi nefsin tabiatının gereği olan hallerini, isyan ve şikayet üslubunda olmadığı ve doğru olduğu sürece, haber vermesinin caiz olduğudur; Musa'nın şu sözü gibi: {Bu yolculuğumuzdan dolayı gerçekten çok yorulduk.} Bir diğeri, insanın hizmetçisinin zeki, anlayışlı ve akıllı olmasının müstehap olduğudur ki işi istediği gibi tamamlansın. Bir diğeri, insanın hizmetçisine kendi yiyeceğinden yedirmesinin ve ikisinin birlikte yemesinin müstehap olduğudur; çünkü {Bize kahvaltımızı getir} sözündeki zahir, hem kendisine hem de hizmetçisine nispet edilmektedir; yani ikisi birlikte yemiştir. Bir diğeri, Allah'ın yardımının kulun emredileni yerine getirmesine göre indiğidir; Allah'ın emrine uyan kimseye, başkasına verilmeyen yardım verilir. Musa'nın {Bu yolculuğumuzdan dolayı gerçekten çok yorulduk} sözü, iki denizin birleştiği yeri aşan yolculuğa işaret eder; birincisinde ise uzunluğuna rağmen yorgunluktan şikayet etmemiştir, çünkü o hakiki anlamda bir yolculuk değildi. Sonuncusu ise, balığı kayanın yanına sığındıklarında kaybettiklerinden, muhtemelen günün bir kısmıdır; muhtemelen orada geceyi geçirdiler, sonra ertesi gün yola çıktılar; öğle yemeği vaktine gelince Musa genç yoldaşına {Bize kahvaltımızı getir} dedi; o zaman balığı unuttuğunu, gitmek istediği yerde fark etti. Bir diğeri, onların karşılaştıkları o kulun peygamber değil, salih bir kul olduğudur; çünkü onu kulluk sıfatıyla anmış, Allah'ın rahmet ve ilim nimetini zikretmiş, ama risaletinden veya nübüvvetinden söz etmemiştir. Eğer peygamber olsaydı, başkalarının yaptığı gibi bunu da zikrederdi. Kıssanın sonundaki {Bunu kendi düşüncemle yapmadım} sözüne gelince, bu onun peygamber olduğunu göstermez; yalnızca ilham ve bir tür haber verilme yoluyla olduğunu gösterir; nitekim bu, peygamber olmayanlar için de söz konusudur. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Musa'nın annesine: Onu emzir diye vahyettik.} [Kasas: 7] {Rabbin bala: Dağlardan evler edin diye vahyetti.} [Nahl: 68]. Bu kıssadan çıkarılan dersler şunlardır: Allah'ın öğrettiği ilim iki türlüdür: Kulun gayret ve çalışmasıyla elde ettiği kazanılmış ilim ve Allah'ın lütfettiği kimselere bahşettiği ladunnî ilim. Nitekim [Kehf: 65] âyetinde: [Kur'an: "Ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik."] buyrulmuştur. Bir diğer ders, öğretmene karşı edeb göstermek ve öğrencinin ona en nazik bir üslupla hitap etmesidir. Nitekim Musa aleyhisselâm şöyle demiştir: [Kur'an: "Öğretilmiş olduğun doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tabi olabilir miyim?"] Böylece sözünü bir nezaket ve istişare biçimiyle ortaya koymuş, izin isteyip istemediğini sormuş ve ondan öğrenmek istediğini kabul etmiştir. Bu, kibir ya da kaba davranış sergileyenlerin tutumunun aksinedir. Onlar öğretmene ihtiyaç duyduklarını göstermez, hatta onunla eşit olduklarını iddia eder, bazen de bilgisiz olduğu hâlde öğretmenlerinden daha bilgili olduklarını sanırlar. Oysa öğretmene karşı tevazu göstermek ve ondan öğrenme ihtiyacını açıkça ortaya koymak, öğrenci için en faydalı şeylerdendir. Bir diğer ders, fazilet sahibi kimsenin kendinden aşağıda olan birinden öğrenmesine tevazu göstermesidir. Şüphesiz Musa, Hızır'dan daha faziletlidir. Bir diğer ders, alimin, derinleşmediği bir ilmi, o ilimde mahir olan birinden öğrenmesidir; bu kişi, kendisinden ilimde pek çok derece aşağıda olsa bile. Musa aleyhisselâm, Allah'ın kendilerine ilim ve üstünlük verdiği, ülü'l-azm peygamberlerdendir. Ancak bu özel ilimde Hızır'da olan, onda bulunmuyordu. Bu yüzden onun yanında öğrenmeye hırs gösterdi. Buna göre, hadis ve fıkıh bilen bir kimse, nahiv, sarf ya da benzeri bir ilimde eksik ise, bu ilimde mahir olan birinden öğrenmekten çekinmemelidir; kendisi fakih ya da muhaddis değilse bile. Bir diğer ders, ilmi ve diğer fazilet türlerini Allah'a nispet etmek, bunu kabul etmek ve bunlardan dolayı Allah'a şükretmektir. Nitekim [Kehf: 66] âyetindeki "Öğretilmiş olduğun" ifadesi, yani "Allah'ın sana öğrettiğinden" anlamına gelir. Bir diğer ders, faydalı ilmin, hayra yol gösteren ilim olduğudur. Hayır yollarına rehberlik eden ve şer yolundan sakındıran, ya da bunun vasıtası olan her ilim faydalı ilimdir. Bunun dışındaki ilimler ya zararlıdır ya da bir faydası yoktur. Nitekim Musa'nın sözü de bunu gösterir: [Kur'an: "Öğretilmiş olduğun doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla."] Bir diğer ders, âlim ve ilimle beraber olmaya sabır gücü ve bu konuda sağlam bir sebat gösterme yeteneği olmayan kimsenin, sabrının eksikliği oranında ilimden pek çok şeyi kaçıracağıdır. Sabrı olmayan kimse ilme erişemez; sabrı kendinde yerleştiren kimse ise girişimde bulunduğu her işe erişir. Hızır'ın, Musa'dan özür dileyerek onun kendisinden öğrenmesine engel olan şeyi zikretmesi, yani "Sen benimle beraber sabredemezsin" demesi de bunu gösterir. Bir diğer ders, sabrın hasıl olmasının başlıca sebebinin, insanın üzerine sabırla katlanması emredilen konuyu ilim ve tecrübe ile kavramasıdır. Aksi takdirde, bir şeyi bilmeyen, onun sonunu, neticesini, faydasını ve meyvesini kavrayamayan kimsenin sabretmesinin sebebi yoktur. Nitekim [Kehf: 68] âyetinde: [Kur'an: "Kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredersin?"] buyrulmuştur. Böylece sabretmemesinin ve konuyu bilgi ile kavrayamamasının sebebi olarak bu durum gösterilmiştir. Bir diğer ders, acele etmeden düşünüp araştırmaya ve bir şeye hüküm vermeden önce ne istendiğini ve asıl maksadın ne olduğunu anlamaya çağrıdır. Bir diğer ders, kulların fiilleri olan gelecekteki işleri Allah'ın dilemesine bağlamaktır. İnsan bir şeyi gelecekte yapacağını söylerken "İnşallah" demeden söylememelidir. Bir diğer ders, bir şeyi yapmaya niyet etmenin, onu fiilen yapmakla aynı değer taşımadığıdır. Nitekim Musa, [Kur'an: "İnşallah beni sabredici bulacaksın"] demiş, böylece kendisini sabra hazırladığını ama henüz bir şey yapmadığını ifade etmiştir. Bir diğer ders, öğretmen, öğrencinin bazı şeyler hakkında kendiliğinden soru sormaya başlamasını bırakıp, o konuları öğretmenin kendisinin açıklamasının daha uygun olduğunu görürse, bunun maslahata uygun olduğudur. Örneğin öğrencinin anlayışı yetersizse, ya da daha önemli olan şeyler varken ayrıntılı sorular sormasından men ederse, ya da zihni bu konuları kavrayamıyorsa, ya da araştırılan konuyla ilgisi olmayan bir soru sorarsa böyle davranmak uygun olur. Bir diğer ders, deniz yolculuğunun, korkulan bir durum olmadıkça caiz olduğudur. Bir diğer ders, unutan kimsenin unutmasından dolayı sorumlu tutulmayacağıdır; ne Allah hakkında ne de kulların hakkında. Nitekim [Kehf: 73] âyetinde: [Kur'an: "Unuttuğum için beni azarlama"] buyrulmuştur. Bir diğer ders, insanın insanların ahlakından ve muamelelerinden, onların kolayca verdiği ve gönüllerinin razı olduğu, affedilebilir yönleri almasının gerektiğidir. Onlara güçlerinin yetmeyeceği şeyleri yüklememeli, onları zorlayıp yormamalıdır. Çünkü bu durum insanları uzaklaştırır ve bıktırır. Bunun yerine kolay olanı alması, işinin kolaylaşması içindir. Bir diğer ders, hükümlerin zahirine göre cereyan ettiği ve mallar, canlar ve benzeri konularda dünyevî hükümlerin bunlara bağlandığıdır. Nitekim Musa aleyhisselâm, Hızır'ın gemiyi delmesine, çocuğu öldürmesine itiraz etmiştir; çünkü bu işlerin zahiri münkerdir. Musa aleyhisselâm ise Hızır ile beraber olduğu bu hâl dışında bunlara sessiz kalamazdı. Bu yüzden acele etti ve işin genel hâline göre hüküm verdi; sabır gerektiren ve hemen inkâra yönelmeyi engelleyen bu geçici durumu dikkate almadı. Bir diğer ders, büyük ve yüce bir kaidedir: "Büyük şerri, küçük şerri işleyerek defetmek" ve iki maslahattan büyük olanını, küçük olanını feda ederek gözetmek. Çocuğun öldürülmesi bir şerdir; ancak onun yaşaması, anne babasını dinlerinden saptıracak kadar büyük bir şerdir. Çocuğun öldürülmeden bırakılıp korunması hayır görünse de, anne babasının dininin ve imanının korunması daha hayırlıdır. Bu yüzden Hızır onu öldürmüştür. Bu kaidenin altında sayılamayacak kadar çok fer'i mesele ve fayda vardır. Maslahatların ve mefsedetlerin birbiriyle çatışması da tamamen bu kaide içine girer. Bir diğer büyük kaide de şudur: İnsanın başkasının malında yaptığı iş, maslahat ve mefsedeti giderme amacıyla yapılmışsa caizdir; izin olmasa bile. Hatta bu işinden başkasının malının bir kısmının telef olması sonucu doğsa bile. Nitekim Hızır, gemiyi kusurlu kılmak için delmiş ve böylece zalim bir hükümdarın gemiyi gasp etmesinden kurtarmıştır. Buna göre bir evde ya da malda yangın, boğulma ya da benzeri bir olay meydana gelir ve malın bir kısmını telef etmek ya da evin bir kısmını yıkmak kalanın selametine vesile olursa, başkasının malını korumak için bunu yapmak caizdir; hatta bu kişiye meşru kılınmıştır. Aynı şekilde, bir zalim başkasının malını almak isterse ve bir kimse kalanı kurtarmak için malın bir kısmını ona verirse, bu da izinsiz de olsa caizdir. Bir diğer ders, deniz üzerinde iş yapmanın, karada yapılması gibi caiz olduğudur. Nitekim [Kehf: 79] âyetinde: [Kur'an: "Denizde çalışan kimseler"] buyrulmuş, onların işlerine itiraz edilmemiştir. Bir diğer ders, yoksulun bazen kendi ihtiyacını karşılamayacak kadar malı olabileceği, ama bununla miskinlik adından çıkmayacağıdır. Çünkü Allah, bu miskinlerin bir gemisi olduğunu haber vermiştir. Bir diğer ders, adam öldürmenin en büyük günahlardan olduğudur. Nitekim çocuğun öldürülmesi hakkında [Kur'an: "Gerçekten çok çirkin bir şey yaptın."] buyrulmuştur. Bir diğer ders, kısas yoluyla öldürmenin münker olmadığıdır. Nitekim [Kehf: 74] âyetinde "Bir cana karşılık olmaksızın" ifadesi yer alır. Bir diğer ders, Allah'ın salih kulunu, kendisinde ve nesillerinde koruduğudur. Bir diğer ders, salihlere ya da onlarla ilgili olanlara hizmet etmenin, diğer hizmetlerden daha faziletli olduğudur. Çünkü hazinenin çıkarılması ve duvarın doğrultulması sebebini, babalarının salih olması olarak bildirmiştir. Bir diğer ders, Allah'a karşı sözlerde edeb kullanmaktır. Nitekim Hızır, gemideki kusuru kendisine nispet ederek [Kur'an: "Ben onu kusurlu kılmak istedim"] demiştir. Hayır ise Allah'a nispet edilmiştir: [Kur'an: "Rabbin, çocukların olgunluk çağına erişmelerini ve hazinelerini çıkarmalarını istedi; bu, Rabbinden bir rahmetti."] İbrahim aleyhisselâm'ın şu sözü de böyledir: [Şuara: 80] "Hastalandığımda O bana şifa verir." Cinlerin de dediği gibi: [Cin: 10] "Yeryüzündekilere bir kötülük mü istendi, yoksa Rableri onlara doğruluk mu diledi, bilmiyoruz." Hâlbuki hepsi Allah'ın kaza ve kaderiyle olmaktadır. Bir diğer ders, arkadaşın arkadaşından, yasaklanmış olmayan işlerde, hiçbir hâlde ayrılmaması ve ondan özür dileyip mazeret kabul edene kadar sohbetini sürdürmesidir; tıpkı Hızır'ın Musa ile yaptığı gibi. Bir diğer ders, arkadaşın arkadaşıyla, sakınılması gerekmeyen konularda uyum içinde olmasının, sohbetin devamına ve pekişmesine vesile olduğu; uyumsuzluğun ise arkadaşlığın kesilmesine sebep olduğudur. Bir diğer ders, Hızır'ın yaptığı bu olayların saf bir kader olduğu, Allah'ın bunları bu salih kulun eliyle cereyan ettirdiği, kulların Allah'ın kaderindeki lutuf ve inayetini bunlardan anlamaları için yapıldığıdır. Allah, kulunun çok hoşlanmadığı şeyleri takdir eder; bunlar kimi zaman dininin salahı için olur, nitekim çocuk olayında olduğu gibi; kimi zaman da dünyasının salahı için olur, nitekim gemi olayında olduğu gibi. Böylece kulları, lutfunun ve keremінin bir örneğini görmüş olurlar; ta ki takdirine karşı, hoşlanmadıkları şeylerde bile en yüksek derecede razı olsunlar.