Hamd, Allah'a O'nun sıfatlarıyla övgüdür; bu sıfatların hepsi kemal sıfatlarıdır. Hamd, O'nun zâhirî ve bâtınî, dinî ve dünyevî nimetleri üzerinedir. Nimetlerinin en büyüğü ise kutsal Kitabı kulu ve elçisi Muhammed ﷺ'e indirmesidir. Allah kendisine hamdetmiştir; bu hamdin içinde, kullarının kendisine hamdetmeleri için yol gösterme vardır: Onlara bir peygamber göndermesi ve onların üzerine bir kitap indirmesi sebebiyle O'na hamd etsinler diye. Sonra bu kitabı, her yönden kâmil olduğunu gösteren iki vasıfla nitelemiştir: Kitapta eğrilik bulunmadığı ve onun dosdoğru, istikametli olduğu. Eğriliğin olmaması, haberlerinde yalan bulunmadığını, emir ve yasaklarında zulüm ya da abesliğin bulunmadığını gerektirir. İstikamet vasfı ise onun yalnızca en yüce haberleri verdiğini ve yalnızca en yüce emirleri emrettiğini gerektirir. Bu haberler, kalpleri marifet, iman ve akılla dolduran haberlerdir; Allah'ın isimleri, sıfatları ve fiilleri hakkındaki haberler gibi. Bunlar arasında geçmiş ve gelecek gaybî haberler de vardır. Emir ve yasakları ise nefisleri arındırır, temizler, geliştirir ve olgunlaştırır; çünkü adalet ve hakkaniyet, ihlas ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a, O'nun tek ve ortağı olmadığına kulluk gibi kemal esaslarını içerir. Yukarıda sayılan vasıflara sahip bir kitabın, Allah'ın onu indirmesi sebebiyle kendisine hamdetmesi ve kullarına onunla övünmesi yakışır. Allah'ın: {Kendi katından şiddetli bir azabı uyarmak için} sözü, yani bu Kur'an'la, O'na karşı gelenlere, katında bulunan azabını, yani takdir ettiği ve hükmettiği azabını uyarması demektir. Bu azap dünya azabını da ahiret azabını da kapsar. Bu da O'nun nimetlerindendir: Kullarını korkutmuş ve onlara zararlarını ve helaklerini haber vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ, bu Kur'an'da cehennemin vasfını zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Allah bununla kullarını korkutur. Ey kullarım, benden korkun!"] [ez-Zümer: 16]. Allah'ın kullarına olan rahmetinden biri de, emrine karşı gelenler için ağır cezalar hazırlamış, bunları onlara açıklamış ve bu cezalara götüren sebepleri de onlara göstermiş olmasıdır. {Salih amel işleyen mü'minlere, kendileri için güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemesi için} sözü: Allah, kulu üzerine kitabı, ona ve elçilerine, kitaplarına iman edip imanı kemale eren, dolayısıyla salih amelleri, yani farz ve müstehap olan, ihlas ve sünnete uygunluğu bir arada bulunduran salih ameller işlemeyi kendilerine gerekli kılan mü'minlere müjde vermesi için indirmiştir. {Kendileri için güzel bir mükâfat olduğunu} ifadesi ise Allah'ın imana ve salih amele bağladığı sevaptır. Bunun en büyüğü ve en yücesi, Allah'ın rızasını kazanmak ve cennete girmektir. Cennette hiçbir göz görmemiş, hiçbir kulak işitmemiş ve hiçbir insanın aklına gelmemiş nimetler vardır. Bu ecrin "güzel" diye nitelenmesi, onda hiçbir şekilde bir kederin ya da rahatsızlığın bulunmadığını gösterir; çünkü onda böyle bir şey bulunsaydı, güzelliği tam olmazdı. Bununla birlikte bu güzel ecir, {orada sonsuza dek kalacakları} bir mükâfattır; bu nimet onlardan ayrılmaz, onlar da bundan ayrılmazlar. Hatta onların nimeti her an artar. Müjdeden bahsedilmesi, müjdelenenin sebeplerinin de zikredilmesini gerektirir. Bu Kur'an, nefislerin sevindiği ve ruhların mutlu olduğu her salih amele ulaştıran her türlü salih ameli kapsamıştır. {Allah'ın bir çocuk edindiğini söyleyenleri uyarması için} ifadesi: Bu, Yahudiler, Hıristiyanlar ve müşriklerden bu çirkin sözü söyleyenlerdir. Onlar bu sözü bilgiye ve kesin bilgiye dayanarak söylemediler; ne kendilerinin ne de taklit edip uydukları atalarının bir bilgisi vardır. Bilakis onlar sadece zanna ve nefislerin arzularına uyarlar. {Ağızlarından çıkan bu söz ne büyük bir söz} yani çirkinliği çok büyük ve cezası çok şiddetlidir. Allah'a çocuk edinmek nisbet etmek, ki bu O'nun noksanlığını gerektirir, O'na ilahlık ve rablik özelliklerinde başkasını ortak koşmak ve O'na yalan isnat etmek kadar büyük bir çirkinlik olabilir mi?! Nitekim [Kur'an: "Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?"] [el-En'âm: 144]. Bu yüzden burada şöyle buyurmuştur: {Onlar ancak yalan söylüyorlar}, yani saf bir yalan; içinde hiçbir doğruluk payı yoktur. Bu sözün nasıl kademe kademe çürütüldüğüne dikkat et: Önce şunu bildirmiştir: {Bu konuda hiçbir bilgileri yoktur, atalarının da yoktu}; bilgisiz Allah hakkında konuşmanın yasak ve batıl olduğunda şüphe yoktur. Sonra bunun çirkin ve kötü bir söz olduğunu bildirerek şöyle buyurmuştur: {Ağızlarından çıkan bu söz ne büyük bir söz}. Sonra da üçüncü olarak çirkinlik derecesini, yani doğruluğa aykırı yalanı zikretmiştir. Peygamber ﷺ, insanların hidayete ermesine çok düşkün ve bunun için en büyük çabayı gösteren biriydi. Hidayete erenlere sevinir ve mutlu olur, sapkın yalanlayıcılar için ise üzülür ve kederlenirdi. Bu, onlara karşı merhamet ve şefkatinden kaynaklanıyordu. Allah ona, bu Kur'an'a iman etmeyenler için kendini üzüntüye kaptırmamasını emretti. Nitekim başka bir ayette: [Kur'an: "İnanmadıkları için kendini helâk edecek misin?"] [eş-Şuarâ: 3] ve [Kur'an: "Onlara karşı kendini hasretlerle tüketme"] [Fâtır: 8] buyurulmuştur. Burada da {Kendini helâk edecek misin} buyurmuştur; yani onlar için üzüntü ve kederden kendini helâk edecek misin? Çünkü senin ecrin Allah'a vaciptir. Bunlar hakkında Allah bir hayır bilseydi, onları hidayete erdirirdi. Ama O, bunların ancak ateşe yaraşacağını bildiği için onları yüz çevirmeye bırakmış, hidayete erdirmemiştir. Bu yüzden onlar için keder ve üzüntü içinde kendini tüketmenin sana bir faydası yoktur. Bu ayette ve benzerlerinde bir ibret vardır: İnsanları Allah'a davet etmekle emrolunan kişi, tebliğ yükümlüdür; hidayete götüren her yolu kullanmaya ve sapıklık ile azgınlığın yollarını kapatmaya gücü yettiği ölçüde çaba göstermelidir. Bunu yaparken Allah'a tevekkül etmelidir. Eğer doğru yola gelirlerse ne âlâ; gelmezlerse üzülmez ve kederlenmez. Çünkü bu keder nefsi zayıflatır, gücü yıpratır ve hiçbir faydası yoktur. Bilakis kendisine yüklenen ve yönelttiği göreve devam etmelidir. Bunun dışındaki şeyler onun gücünün dışındadır. Peygamber ﷺ'e Allah şöyle buyurmuşken: [Kur'an: "Sen sevdiğini hidayete erdiremezsin."] [el-Kasas: 56]. Musa aleyhisselam da şöyle derken: [Kur'an: "Rabbim! Kendimden ve kardeşimden başkasına sahip değilim."] [el-Mâide: 25], onların dışındakiler için bu daha da öncelikli ve uygundur. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "Sen ancak hatırlatıcısın. Sen onların üzerine zorba değilsin."] [el-Gâşiye: 21-22].