سورة الكهف · الآية ٥١
﴿مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا﴾
Mâ aş hattuhum halkas samâvâti val ardi va lâ halka anfusihim va mâ kuntu muttakizal mudillîna ’adudâ
“Oysa Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılmasında ve ne de kendilerinin yaratılmasında hazır bulundurdum. Saptıranları hiçbir işte asla yardımcı da edinmedim”
Al-Kahf 18:51 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ben o şeytanları ve bu saptırıcıları, {gökleri ve yeri yaratırken ne de kendi nefislerini yaratırken} hazır bulundurmadım. Yani onları bu işe çağırmadım ve bu konuda onlara danışmadım. Öyleyse nasıl olur da bunlar bu şeylerden herhangi birini yaratabilen olurlar? Yaratmayı, idare etmeyi, hikmeti ve takdir etmeyi tek başına üstlenen, bütün varlıkları yaratan ve onları hikmetiyle yöneten yalnızca Allah'tır. Öyleyse Allah'a, Allah'a itaat edildiği gibi itaat edilen ve dost tutulan şeytanları nasıl ortak kılınabilir? Oysa onlar ne yaratmışlardır ne de bir yaratmaya tanık olmuşlardır ve Allah Teâlâ'ya yardımcı da olmamışlardır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {Ben saptıranları yardımcı edinecek değilim.} Yani, herhangi bir işte Allah'a yardımcı olan, destekleyen kimseler olarak. Bu, Allah'a yaraşmayan ve layık olmayan bir durumdur; yani Allah'ın onlara yönetimden bir pay vermesi uygun değildir. Çünkü onlar, insanları saptırmaya ve Rableri'ne düşmanlık etmeye çalışmaktadırlar. Dolayısıyla layık olan, onları uzaklaştırmak ve yakınlaştırmamaktır. Dünyada şirke bulaşanların durumunu anlatıp bu şirki en son noktaya kadar geçersiz kıldıktan ve sahibinin cahilliğine ve akılsızlığına hükmettikten sonra, kıyamet günü onların ortakları ile olan durumlarını haber vermiştir. Allah'ın onlara şöyle dediğini bildirmiştir: {Sizin iddianıza göre benim ortaklarım olduğunu sandığınız kimseleri çağırın.} Yani, sizin bozuk iddianıza göre, çünkü gerçekte Allah'ın ne yerde ne de gökte bir ortağı yoktur. Yani, onları çağırın ki size fayda versinler ve sizi sıkıntılardan kurtarsınlar. {Onları çağırırlar, fakat onlar kendilerine cevap vermezler.} Çünkü o gün hüküm ve mülk Allah'ındır; hiç kimse ne kendisine ne de başkasına bir zerre kadar fayda sağlamaya sahip değildir. {Aralarında da bir helak yeri kılarız.} Yani, müşrikler ile ortakları arasında. Bu, onları birbirinden ayıran ve bazılarını bazılarından uzaklaştıran bir engeldir. O zaman ortakların, onlara tapanlara düşmanlıkları, onları inkâr etmeleri ve onlardan uzak durmaları ortaya çıkar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {İnsanlar bir araya toplandığında, onlar kendilerine düşman olurlar ve onlara tapmalarını inkâr ederler.} [Ahkâf: 6].
Arapça metin
يقول تعالى: ما أشهدت الشياطين [وهؤلاء المضلين]، { خلق السموت والأرض ولا خلق أنفسهم } أي: ما أحضرتهم ذلك، ولا شاورتهم عليه، فكيف يكونون خالقين لشيء من ذلك؟! بل المنفرد بالخلق والتدبير، والحكمة والتقدير، هو الله، خالق الأشياء كلها، المتصرف فيها بحكمته، فكيف يجعل له شركاء من الشياطين، يوالون ويطاعون، كما يطاع الله، وهم لم يخلقوا ولم يشهدوا خلقا، ولم يعاونوا الله تعالى؟! ولهذا قال: { وما كنت متخذ المضلين عضدا } أي: معاونين، مظاهرين لله على شأن من الشؤون، أي: ما ينبغي ولا يليق بالله، أن يجعل لهم قسطا من التدبير، لأنهم ساعون في إضلال الخلق والعداوة لربهم، فاللائق أن يقصيهم ولا يدنيهم. ولما ذكر حال من أشرك به في الدنيا، وأبطل هذا الشرك غاية الإبطال، وحكم بجهل صاحبه وسفهه، أخبر عن حالهم مع شركائهم يوم القيامة، وأن الله يقول لهم: { نادوا شركآئي } بزعمكم أي: على موجب زعمكم الفاسد، وإلا فبالحقيقة ليس لله شريك في الأرض، ولا في السماء، أي: نادوهم، لينفعوكم، ويخلصوكم من الشدائد، { فدعوهم فلم يستجيبوا لهم } لأن الحكم والملك يومئذ لله، لا أحد يملك مثقال ذرة من النفع لنفسه ولا لغيره. { وجعلنا بينهم } أي: بين المشركين وشركائهم { موبقا } أي: مهلكا، يفرق بينهم وبينهم، ويبعد بعضهم من بعض، ويتبين حينئذ عداوة الشركاء لشركائهم، وكفرهم بهم، وتبريهم منهم، كما قال تعالى وإذا حشر الناس كانوا لهم أعدآء وكانوا بعبادتهم كافرين [الأحقاف: 6].
التحرير والتنوير
والولي: من يتولى، أي يتخذ ذا ولاية بفتح الواو وهي القرب. والمراد به القرب المعنوي، وهو الصداقة والنسب والحلف. و (من) زايدة للتوكيد، أي تتخذونهم أولياء مباعدين لي. وذلك هو إشراكهم في العبادة، فإن كل حالة يعبدون فيها الآلهة هي اتخاذ لهم أولياء من دون الله. والخطاب في أفتتخذونه وما بعده خطاب للمشركين الذين اتخذوه وليا، وتحذير للمسلمين من ذلك. وجملة بئس للظالمين بدلا مستأنفة لإنشاء ذم إبليس وذريته باعتبار اتخاذ المشركين إياهم أولياء، أي بئس البدل للمشركين الشيطان وذريته، فقوله: بدلا تمييز مفسر لاسم (بئس) المحذوف لقصد الاستغناء عنه بالتمييز على طريقة الإجمال ثم التفصيل. والظالمون هم المشركون. وإظهار الظالمين في موضع الإضمار للتشهير بهم، ولما في الاسم الظاهر من معنى الظلم الذي هو ذم لهم. [51] 51] ما أشهدتهم خلق السماوات والأرض ولا خلق أنفسهم وما كنت متخذ المضلين عضدا (51) تتنزل هذه الجملة منزلة التعليل للجملتين اللتين قبلها وهما أفتتخذونه وذريته إلى قوله: بدلا [الكهف: 50] ، فإنهم لما لم يشهدوا خلق السماوات والأرض لم يكونوا شركاء لله في الخلق بطريق الأولى فلم يكونوا أحقاء بأن يعبدوا. وهذا احتجاج على المشركين بما يعترفون به فإنهم يعترفون بأن الله هو المتفرد بخلق السماوات والأرض وخلق الموجودات. والإشهاد: جعل الغير شاهدا، أي حاضرا، وهو هنا كناية عن إحضار خاص، وهو إحضار المشاركة في العمل أو الإعانة عليه. ونفي هذا الشهود يستلزم نفي