Arkadaşı, onunla tartışırken ona şöyle dedi: "Seni topraktan, sonra bir damla meniden yaratıp sonra da seni bir adam biçiminde düzenleyen (Allah'ı) inkâr mı ediyorsun? Ama benim Rabbim O Allah'tır, ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam. Bahçene girdiğinde, 'Allah'ın dilediği olur, Allah'tan başka güç ve kuvvet yoktur' demen gerekmez miydi?" [Kur'an: "Seni topraktan, sonra bir damla meniden yaratıp sonra da seni bir adam biçiminde düzenleyen (Allah'ı) inkâr mı ediyorsun? Ama benim Rabbim O Allah'tır, ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam. Bahçene girdiğinde, 'Allah'ın dilediği olur, Allah'tan başka güç ve kuvvet yoktur' demen gerekmez miydi?"] Yani: Arkadaşı, mü'min olan dostu, ona öğüt vererek ve ilk hâlini hatırlatarak şöyle dedi: "Seni topraktan, sonra bir damla meniden yaratıp sonra da seni bir adam biçiminde düzenleyen (Allah'tır)." Çünkü seni var edip sürdüren, nimetini sana ulaştıran, seni bir hâlden başka bir hâle geçiren, sonunda seni organları ve hem duyulur hem akla dayanan uzuvları tam bir insan olarak yaratan O'dur. Bütün bunlarla sana sebepleri kolaylaştırmış, dünya nimetlerinden sana neyi hazırladıysa hazırlamıştır. Dolayısıyla dünyaya sahip olman kendi gücün ve kuvvetinle olmadı, Allah Teâlâ'nın sana lütfuyladır. O hâlde seni topraktan, sonra meniden yaratıp bir adam kılan Allah'ı inkâr etmen, O'nun nimetini inkâr edip seni diriltmeyeceğini iddia etmen ve diriltilsen bile sana bahçenden daha hayırlısını vereceğini sanman sana yakışmaz. Bu, yaraşır ve uygun olan bir şey değildir. Bu yüzden mü'min arkadaşı, onun hâlini ve küfür ile azgınlığında sürdüğünü görünce, Rabbine şükredip dinini açıkça ortaya koyarak, tartışmalar ve şüpheler ortaya çıktığında kendisi hakkında şöyle bildirdi: "Ama benim Rabbim O Allah'tır, ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam." Böylece Rabbinin rububiyetini kabul etti, bu konuda O'nun tek olduğunu ikrar etti, O'na itaat ve ibadeti üstlendi ve yaratıklardan hiç kimseyi O'na ortak koşmadığını belirtti. Sonra ona, imân ve İslâm nimetinin, malı ve evladı az olsa bile, gerçek nimet olduğunu, bunun dışındakilerin ise yok olmaya ve cezaya açık bulunduğunu bildirdi ve şöyle dedi: "Eğer sen benim senden daha az mal ve evlat sahibi olduğumu görüyorsan, (olsun). Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verebilir; ona gökten bir afet gönderip onu kayganlaşmış bir toprak hâline getirebilir. Yahut suyu çekilip yer altına inebilir de sen onu bulmaya gücün yetmez." [Kur'an: "Eğer sen benim senden daha az mal ve evlat sahibi olduğumu görüyorsan (olsun). Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verebilir; ona gökten bir afet gönderip onu kayganlaşmış bir toprak hâline getirebilir. Yahut suyu çekilip yer altına inebilir de sen onu bulmaya gücün yetmez."] Yani: Mü'min arkadaşı kâfire dedi ki: "Sen mal ve evladının çokluğu ile bana üstünlük taslasan ve beni malca, evladca daha az görsen de, Allah'ın yanında olan hayırlıdır, daha kalıcıdır. O'nun hayrı ve ihsanıyla umulan şey, rekabet edenlerin rekabet ettiği bütün dünyadan daha üstündür." "Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verebilir" sözü, azdığın ve aldandığın bahçene karşılık, "ona gökten bir hesap (azap) gönderebilir" demektir. Yani büyük bir yağmur veya başka bir azap ile... "Bunun sonucunda kayganlaşmış bir toprak olur": Ağaçları kökünden sökülmüş, meyveleri telef olmuş, ekinleri su altında kalmış, faydası yok olmuş demektir. "Yahut suyu çekilip yer altına inebilir": Kaynağının çekilip yer altına girmesi, öyle ki kazmalarla ve başka araçlarla ulaşılamaz olması demektir. Mü'min, bahçesi için dua etmişti; bunu Rabbine gayret olarak ve bahçe onu aldatıp azdırdığı, ona güvendiği için yapmıştı. Belki tövbe eder, doğru yoluna döner ve işinde basiret kazanır diye. Allah onun duasını kabul etti. "Ürünü kuşatıldı": Yani kendisine bir azap isabet etti, onu kuşattı ve her şeyi yok etti, geriye hiçbir şey bırakmadı. Ürünün kuşatılması, bütün ağaçlarının, meyvelerinin ve ekinlerinin telef olmasını gerektirir. Bunun üzerine pişmanlığı had safhaya ulaştı ve üzüntüsü arttı. "Orada harcadığı şeye karşılık ellerini ovuşturmaya başladı": Yani dünyada onlara yaptığı çok harcamaya karşılık, o harcamalar yok olup gitti, geriye bir karşılık kalmadı. Ayrıca şirkine ve kötülüğüne de pişman oldu. Bu yüzden şöyle dedi: "Keşke Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!" Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Allah'tan başka kendisine yardım edecek bir topluluğu da olmadı, kendisi de yardım alabilecek durumda değildi." Yani bahçesine azap inince, arkadaşına karşı, "Ben senden daha çok mal sahibiyim, adamlarım da daha güçlüdür" diye övündüğü şeyler gitti. [Kur'an: "Ben senden daha çok mal sahibiyim, adamlarım da daha güçlüdür."] Bu hâliyle, en çok ihtiyaç duyduğu anda kendisine yardım etmediler; kendisi de bir yardım edici bulabilecek durumda değildi. Allah'ın kaza ve kaderine karşı kimse yardım edemez. O, bir şeyi hükme bağlayıp takdir ettiğinde, göklerin ve yerin ehli bir araya gelip o hükmün bir kısmını kaldırmaya çalışsalar bile buna güç yetiremezler. Allah'ın rahmet ve lütfundan uzak görülmez ki, bu kuşatılan bahçenin sahibinin hâli düzelmiş, Allah ona yönelmeyi nasip etmiş, doğru yoluna dönmüş ve azgınlığı gitmiş olabilir. Bunun delili, Rabbine ortak koşmasından pişmanlık duymasını göstermesidir. Allah, onu azdıran şeyi ondan gidermiş, dünyada cezalandırmıştır. Allah bir kulu hayırlı kılmak isterse, onun cezasını dünyada hemen verir. Allah'ın lütfunu vehimler ve akıllar kuşatamaz; bunu ancak zalim ve cahil olan inkâr eder. "Orada velâyet, gerçek olan Allah'ındır. O, sevap bakımından da, sonuç bakımından da en hayırlı olandır." Yani Allah'ın azabı azgınlara indirdiği, dünyayı ahrete tercih edenlere ceza verdiği, iman edip salih amel işleyen ve Allah'a şükredip başkalarını da bu yola çağıranlara ise ikram ettiği o hâlde, velâyetin gerçek olarak Allah'a ait olduğu açığa çıkar ve belli olur. Ona iman edip onu dost edinen takva sahibi kimse, O'nun dostu olur; Allah onu her türlü ikramla onurlandırır, kötülüklerden ve azaplardan korur. Rabbine iman edip onu dost edinmeyen ise dinini ve dünyasını kaybeder. Dolayısıyla onun dünyevi ve uhrevi sevabı, umulup ümit edilen en hayırlı sevaptır. Bu büyük kıssada, Allah'ın kendisine dünyevi nimetler verdiği, ama bunların onu ahretinden alıkoyup azdırdığı ve bu nimetlerde Allah'a isyan ettiği kişinin hâli üzerinde ibret vardır. Bunların sonunun yok oluş ve tükeniş olduğu, onlardan az bir süre yararlansa da uzun süre mahrum kalacağı görülür. Kulun, malından veya evladından bir şey hoşuna gittiğinde, nimeti onu veren ve ona ulaştıran Allah'a nispet etmesi, "Mâşâallah, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh" demesi gerekir ki Allah'a şükredici olsun ve nimetinin devamına sebep olsun. Nitekim Allah şöyle buyurur: "Bahçene girdiğinde, 'Allah'ın dilediği olur, Allah'tan başka güç ve kuvvet yoktur' demen gerekmez miydi?" Bu kıssada ayrıca dünyanın zevk ve şehvetlerinden, Allah katındaki hayırla teselli bulmaya dair bir öğüt vardır: "Eğer sen benim senden daha az mal ve evlat sahibi olduğumu görüyorsan (olsun). Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verebilir." Yine burada, mal ve evladın, Allah'a itaate yardım etmedikçe fayda vermeyeceği anlatılır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "Mallarınız ve evlatlarınız, iman edip salih amel işleyenler dışında, sizi bize yaklaştıracak şeyler değildir."] Ayrıca azgınlığına ve küfrüne sebep olan bir malın yok olması için dua edilebileceği, özellikle bu malla kendini mü'minlerden üstün görüp onlara böbürlendiğinde bunun caiz olduğu belirtilir. Yine burada, Allah'ın dostluğu ile dostluktan mahrum kalmanın sonucunun, perde kalkıp karşılık verildiğinde ve amel edenler ücretlerini bulduğunda ortaya çıktığı anlatılır. Bu yüzden: "Orada velâyet, gerçek olan Allah'ındır. O, sevap bakımından da, sonuç bakımından da en hayırlı olandır." Yani akıbet ve sonuç bakımından.