البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة الإسراء · الآية ٧٤

﴿وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا﴾

Va lav lâ an sabbatnâka lakad kitta tarkanu ilaihim şa’an kalîla

“Sana sebat vermemiş olsaydık, and olsun ki, az da olsa onlara meyledecektin”

Al-Isra 17:74 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah Teâlâ, Resûlü Muhammed ﷺ'e olan lütfunu ve onu her yolla fitnesine çalışan düşmanlarından koruduğunu anlatır. Şöyle buyurur: {Sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı uydurman için seni fitneye düşürmeye neredeyse çalışıyorlardı.} Yani: Onlar sana karşı, ulaşamayacakları bir plan kurdular ve Allah'a karşı, sana indirdiğimizden başka bir şeyi uydurmanı sağlamak için hile yaptılar; böylece senin onların arzularına uygun bir şey getirmeni, Allah'ın sana indirdiğini bırakmanı istediler. {Eğer onların istediğini yapsaydın, seni elbette dost edinirlerdi.} Yani: Onlar için, sevgililerinden daha değerli, seçkin bir dost olurdun. Bunun sebebi, Allah'ın sana yakın ve uzak herkesin, dost ve düşmanın sevdiği yüksek ahlak ve güzel adaplarla donatmış olmasıdır. Ancak bil ki onlar seninle düşmanlık edip seni karşı almalarının sebebi, senin zatın değil, getirdiğin hak olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Onların söylediklerinin seni hüzünlendirdiğini biliyoruz. Ama onlar seni yalanlamıyorlar; zalimler aslında Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar."] [En'âm: 33]. {Yine de} bununla birlikte, {seni hakta sabit kılmasaydık,} onların çağrısına icabet etmemen konusunda sana lütfetmeseydik, {onlara az da olsa meyledecektin} onları çok uğraşman ve onların hidayetine olan sevgin sebebiyle. {Eğer onlara meyletseydin,} onların istediklerine uysaydın, {sana hem hayatın hem ölümün katını tattırırdık.} Yani: Dünyada ve ahirette katlanarak artan bir azapla seni cezalandırırdık. Bu, Allah'ın sana olan nimetinin ve senin mârifetinin tam olmasındandır. {Sonra bize karşı sana yardımcı bulamazsın.} Yani sana inecek azaptan seni kurtaracak bir yardımcı bulamazsın. Fakat Allah Teâlâ, seni şer sebeplerinden ve insanlardan korudu, seni sabit kıldı ve dosdoğru yola ilettiyi; onlara hiçbir yönden meyletmedin. Bu sebeple sana en tam nimeti ve en büyük ihsanı vermiştir. {Seni yurdundan çıkarmak için, neredeyse seni o yerden sürecek kadar yaklaşmışlardı.} Yani onların, aralarında bulunmana olan kinleri sebebiyle, seni yerden çıkarmaya ve yurdundan sürmeye yaklaşmışlardı. Eğer bunu yapsalardı, senden sonra orada çok az kalırlardı; hemen ardından onların başına azap inerdi. Çünkü bu, bütün ümmetlerde değişmeyen ve dönüşmeyen Allah'ın sünnetidir: Her ümmet, peygamberini yalanlayıp onu yurdundan çıkardığında, Allah onu hemen cezalandırmıştır. Kâfirler ona tuzak kurup onu çıkardıklarında, az bir süre sonra Allah onların başına Bedir'de felaketi indirdi, ileri gelenlerini öldürdü ve birliklerini dağıttı; hamd O'na mahsustur. Bu ayetlerde, kulun Allah'ın kendisini sabit kılmasına ne kadar muhtaç olduğuna delil vardır. Kul, Allah'a yalvarıp yakarmayı ve onu imanda sabit kılması için her yola başvurmayı sürdürmelidir. Çünkü Peygamber ﷺ, yaratılmışların en mükemmeli olduğu halde, Allah ona şöyle buyurmuştur: {Seni sabit kılmasaydık, onlara az da olsa meyledecektin.} Öyleyse başkasının durumu nasıl olur?! Ayetlerde ayrıca Allah'ın peygamberine olan lütfunu ve onu şerden korumasını hatırlatması vardır. Bu da gösterir ki Allah, kullarının şer sebepleri bulunduğunda, kendilerinden korunmalarını ve iman üzere sabit kalmalarını sağlayan nimetine dikkat etmelerini sever. Ayrıca şu da vardır: Kulun mertebesi yükseldikçe ve üzerine nimetler art arda geldikçe, layık olmadığı bir şeyi yaparsa günahı büyür ve cürmü katlanır. Çünkü Allah, peygamberine, (ki Allah onu bundan uzak tutar) "eğer yapsaydın" diyerek şöyle buyurmuştur: {Öyle olsaydı, sana hem hayatın hem ölümün katını tattırırdık, sonra bize karşı yardımcı bulamazsın.} Ayrıca bu ayetlerde şu da vardır: Allah bir ümmeti helâk etmek istediğinde, günahı katlanır, büyür ve yükselir; böylece üzerine Allah'tan söz hak olur ve azabı başlarına iner. Nitekim peygamberlerini yurdundan çıkaran ümmetlere karşı sünneti budur.

Arapça metin

يذكر تعالى منته على رسوله محمد صلى الله عليه وسلم وحفظه له من أعدائه الحريصين على فتنته بكل طريق، فقال: { وإن كادوا ليفتنونك عن الذي أوحينآ إليك لتفتري علينا } أي: قد كادوا لك أمرا لم يدركوه، وتحيلوا لك، على أن تفتري على الله غير الذي أنزلنا إليك، فتجيء بما يوافق أهواءهم، وتدع ما أنزل الله إليك. { وإذا } لو فعلت ما يهوون { لاتخذوك خليلا } أي: حبيبا صفيا، أعز عليهم من أحبابهم، لما جبلك الله عليه من مكارم الأخلاق، ومحاسن الآداب، المحببة للقريب والبعيد، والصديق والعدو. ولكن لتعلم أنهم لم يعادوك وينابذوك العداوة، إلا للحق الذي جئت به، لا لذاتك، كما قال الله تعالى قد نعلم إنه ليحزنك الذي يقولون فإنهم لا يكذبونك ولكن الظلمين بآيات الله يجحدون [الأنعام: 33]. { و } مع هذا ف { لولا أن ثبتناك } على الحق، وامتننا عليك بعدم الإجابة لداعيهم، { لقد كدت تركن إليهم شيئا قليلا } من كثرة المعالجة، ومحبتك لهدايتهم. { إذا } لو ركنت إليهم بما يهوون { لأذقناك ضعف الحياة وضعف الممات } أي: لأصبناك بعذاب مضاعف، في الدنيا والآخرة، وذلك لكمال نعمة الله عليك، وكمال معرفتك. { ثم لا تجد لك علينا نصيرا } ينقذك مما يحل بك من العذاب، ولكن الله تعالى عصمك من أسباب الشر، ومن البشر فثبتك وهداك الصراط المستقيم، ولم تركن إليهم بوجه من الوجوه، فله عليك أتم نعمة وأبلغ منحة. { وإن كادوا ليستفزونك من الأرض ليخرجوك منها } أي: من بغضهم لمقامك بين أظهرهم، قد كادوا أن يخرجوك من الأرض، ويجلوك منها. ولو فعلوا ذلك، لم يلبثوا بعدك فيها إلا قليلا، حتى تحل بهم العقوبة، كما هي سنة الله التي لا تحول ولا تبدل في جميع الأمم، كل أمة كذبت رسولها وأخرجته، عاجلها الله بالعقوبة. ولما مكر به الذين كفروا وأخرجوه، لم يلبثوا إلا قليلا، حتى أوقع الله بهم ب " بدر " وقتل صناديدهم، وفض بيضتهم، فله الحمد. وفي هذه الآيات، دليل على شدة افتقار …

Kitapta devam et ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

حدثنا محمد بن بشار، قال: ثنا سليمان، قال: ثنا أبو هلال، عن قتادة، في قوله {ولولا أن ثبتناك لقد كدت تركن إليهم شيئا قليلا} [الإسراء: 74] فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «لا تكلني إلى نفسي طرفة عين»

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ١٥/١٦) ↗

التحرير والتنوير

75] ولولا أن ثبتناك لقد كدت تركن إليهم شيئا قليلا (74) إذا لأذقناك ضعف الحياة وضعف الممات ثم لا تجد لك علينا نصيرا (75) يجوز أن يكون هذا كلاما مستقلا غير متصل بقوله: وإن كادوا ليفتنونك [الإسراء: 73] بناء على ما نحوناه في تفسير الآية السابقة. وهذه منة أخرى ومقام آخر من مقام رسول الله صلى الله عليه وسلم تجاه المشركين. ويجوز أن يكون من تكملة ما قبله فيكون الركون إليهم ركونا فيما سألوه منه على نحو ما ساقه المفسرون من الأخبار المتقدمة. و (لولا) حرف امتناع لوجود، أي يقتضي امتناعا لوجود، أي يقتضي امتناع جوابه لوجود شرطه، أي بسبب وجود شرطه. والتثبيت: جعل الشيء ثابتا، أي متمكنا من مكانه غير مقلقل ولا مقلوع، وهو مستعار للبقاء على حاله غير متغير. وتقدم عند قوله تعالى: وتثبيتا من أنفسهم في سورة البقرة [265] . وعدي التثبيت إلى ضمير النبيء الدال على ذاته. والمراد تثبيت فهمه ورأيه، وهذا من الحكم على الذات. والمراد بعض أحوالها بحسب دلالة المقام، مثل حرمت عليكم أمهاتكم [النساء: 23] . فالمعنى: ولولا أن ثبتنا رأيك فأقررناه على ما كان عليه في معاملة المشركين لقاربت أن تركن إليهم. واللام في لقد كدت تركن إليهم يجوز أن تكون لام جواب (لولا) ، وهي ملازمة لجوابها لتحقيق الربط بينه وبين الشرط. والمعنى على الوجه الأول في موقع هذه الآية: أن الركون مجمل في أشياء هي مظنة الركون ولكن الركون منتف من أصله لأجل التثبيت بالعصمة كما

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ١٥/١٧٤) ↗