سورة الإسراء · الآية ٤٩
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, dirilişi inkâr edenlerin sözlerini ve onu yalanlamalarını, şu sözleriyle onu uzak görmelerini bildirmektedir: {Biz çürümüş kemikler ve toz olduğumuzda mı yeniden diriltileceğiz? Yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?} Yani böyle bir şey olamaz; onların zannına göre bu imkânsızdır. Böylece Allah'ın peygamberlerini yalanlayarak ve ayetlerini inkâr ederek en büyük cahilliği sergilediler. Göklerin ve yerin yaratıcısının kudretini, kendi zayıf ve aciz kudretleriyle ölçtüler. Kendilerinin yapamayacağı bu işi görünce Allah'ın kudretini de böyle sandılar. Akıl sahibi olduklarını iddia eden bu yaratıkları, en açık ve en belirgin şeylerde cahilliğin örneği kılan Allah'ın yüceliği! Bunu, kullarına gösterdi ki, hidayet ve yardım O'nun tevfikinden; aksi hâlde helak ve sapkınlık olduğunu bilsinler. {Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme, katından bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz sen çok bağışlayansın.} [Kur'an: "Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme; katından bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz sen çok bağışlayansın."] (Âl-i İmrân, 8). Bu nedenle Allah, Resûlü'ne ﷺ, dirilişi inkâr edenlere alaya alarak şöyle demesini emretmiştir: {De ki: "Taş veya demir olsanız, ya da göğsünüzde büyüyebilecek herhangi bir yaratık olsanız da}" yani sizin zannınıza göre Allah'ın kudreti size ulaşmasın ve iradesi üzerinizde geçmesin diye; oysa siz hangi hâlde olursanız olun Allah'ı aciz bırakamazsınız, hangi biçime dönüşürseniz dönüşün. Hayatta iken ve ölümden sonra kendi kendinize bir tedbir alma gücünüz yoktur. Tedbir ve tasarruf, her şeye gücü yeten ve her şeyi kuşatan O'na aittir. {Onlar: "Bizi kim geri döndürecek?" diyecekler. De ki: "Sizi ilk defa yaratan."} Nitekim sizi ilk yarattığı gibi, bir zamanlar hiçbir şey değilken, yeniden yaratacaktır. [Kur'an: "Yaratmayı ilk başlatan, onu tekrarlayacaktır."] (Enbiyâ, 104). {Başlarını sana doğru sallayacaklar} yani söylediklerine inkâr ve şaşkınlıkla başlarını sallayacaklar. {"Bu ne zaman olacak?" diyecekler.} Yani iddia ettiğin diriliş ne zaman olacak? Bu sözleri, diriliş esasını kabul ettikleri için değil, alaycılık ve seni aciz bırakmak için söylüyorlar. {De ki: "Belki yakındır."} Onun vaktini belirlemenin bir faydası yoktur; önemli olan, dirilişi açıklamak, kabul etmek ve doğrulamaktır. Zaten gelecek her şey yakındır. {O gün sizi çağıracak, siz de O'nun hamdiyle icabet edeceksiniz.} Yani diriliş ve haşr için çağrıldığınızda, Sûr'a üflendiğinde, O'nun emrine boyun eğersiniz ve O'na karşı direnemezsiniz. {Onun hamdiyle} ifadesi, O'nun insanları Kıyamet gününde toplayıp karşılık verirken yaptığı işlerinden dolayı övülmeye layık olduğunu anlatır. {Oralarda kısa bir süre kaldığınızı sanırsınız.} Olayın çabuk gerçekleşeceğini ve size bu dünyada yaşadığınız nimetlerin sanki hiç olmamış gibi görüneceğini ifade eder. İnkârcıların "Bu ne zaman?" diye sorduğu şey, geldiğinde pişmanlığın en büyüğünü duyacaklar. Onlara şöyle denilecektir: {İşte bu, yalanladığınız şeydir.} [Kur'an: "İşte bu, yalanladığınız şeydir."] (Mutaffifîn, 17).
Arapça metin
يخبر تعالى عن قول المنكرين للبعث، وتكذيبهم به، واستبعادهم بقولهم: { أءذا كنا عظاما ورفاتا } أي: أجسادا بالية، { أءنا لمبعوثون خلقا جديدا } أي: لا يكون ذلك، وهو محال بزعمهم، فجهلوا أشد الجهل، حيث كذبوا رسل الله، وجحدوا آيات الله، وقاسوا قدرة خالق السماوات والأرض بقدرتهم الضعيفة العاجزة، فلما رأوا أن هذا ممتنع عليهم لا يقدرون عليه، جعلوا قدرة الله كذلك. فسبحان من جعل خلقا من خلقه، يزعمون أنهم أولو العقول والألباب، مثالا في جهل أظهر الأشياء وأجلاها، وأوضحها براهين وأعلاها، ليرى عباده أنه ما ثم إلا توفيقه وإعانته، أو الهلاك والضلال. ربنا لا تزغ قلوبنا بعد إذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة إنك أنت الوهاب [آل عمران: 8]. ولهذا أمر رسوله صلى الله عليه وسلم أن يقول لهؤلاء المنكرين للبعث استبعادا: { قل كونوا حجارة أو حديدا * أو خلقا مما يكبر } أي: يعظم { في صدوركم } لتسلموا بذلك على زعمكم، من أن تنالكم قدرة الله، أو تنفذ فيكم مشيئته، فإنكم غير معجزي الله، في أي حالة تكونون، وعلى أي وصف تتحولون، وليس لكم في أنفسكم تدبير في حالة الحياة وبعد الممات. فدعوا التدبير والتصريف لمن هو على كل شيء قدير، وبكل شيء محيط. { فسيقولون } حين تقيم عليهم الحجة في البعث: { من يعيدنا قل الذي فطركم أول مرة } فكما فطركم، ولم تكونوا شيئا مذكورا، فإنه سيعيدكم خلقا جديدا كما بدأنآ أول خلق نعيده [الأنبياء: 104]. { فسينغضون إليك رؤوسهم } أي: يهزونها، إنكارا وتعجبا مما قلت، { ويقولون متى هو } أي: متى وقت البعث الذي تزعمه على قولك؟ لا إقرارا منهم لأصل البعث، بل ذلك سفه منهم وتعجيز. { قل عسى أن يكون قريبا } فليس في تعيين وقته فائدة، وإنما الفائدة والمدار على تقريره والإقرار به وإثباته، وإلا فكل ما هو آت فإنه قريب. { يوم يدعوكم } للبعث والنشور، وينفخ في الصور، { فتستجيبون بحمده } أي: تنقادون لأمره، ولا تستعصون عليه. …
التحرير والتنوير
وقالوا أإذا كنا عظاما ورفاتا أإنا لمبعوثون خلقا جديدا (49) يجوز أن يكون جملة وقالوا معطوفة على جملة قل لو كان معه آلهة كما تقولون [الإسراء: 42] باعتبار ما تشتمل عليه من قوله: كما تقولون لقصد استئصال ضلالة أخرى من ضلالاتهم بالحجة الدامغة، بعد استئصال التي قبلها بالحجة القاطعة بقوله قل لو كان معه آلهة كما تقولون الآية وما بينهما بمنزلة الاعتراض. ويجوز أن تكون عطفا على جملة إذ يقول الظالمون إن تتبعون إلا رجلا مسحورا [الإسراء: 47] التي مضمونها مظروف للنجوى، فيكون هذا القول مما تناجوا به بينهم، ثم يجهرون بإعلانه ويعدونه حجتهم على التكذيب. والاستفهام إنكاري. وتقديم الظرف من قوله: أإذا كنا عظاما للاهتمام به لأن مضمونه هو دليل الاستحالة في ظنهم، فالإنكار متسلط على جملة أإنا لمبعوثون. وقوة إنكار ذلك مقيد بحالة الكون عظاما ورفاتا، وأصل تركيب الجملة: أإنا لمبعوثون إذا كنا عظاما ورفاتا. وليس المقصود من الظرف التقييد، لأن الكون عظاما ورفاتا ثابت لكل من يموت فيبعث. والبعث: الإرسال. وأطلق هنا على إحياء الموتى، لأن الميت يشبه الماكث في عدم مبارحة مكانه. والعظام: جمع عظم، وهو ما منه تركيب الجسد للإنسان والدواب. ومعنى كنا عظاما أنهم عظام لا لحم عليها.