سورة الإسراء · الآية ٣
﴿ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ ۚ إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا﴾
Zurriyyata man hamalnâ ma’a nûh innahû kâna ’abdan şakûrâ
“Musa'ya kitap verdik. Ey Nuh'la beraber taşıyarak kurtardığımız kimselerin soyundan olanlar! Beni bırakıp başkasını vekil edinmeyesiniz diye onu İsrailoğullarına doğruluk rehberi kıldık. Doğrusu Nuh, çok şükreden bir kuldu”
Al-Isra 17:3 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Rabb'in (Allah'ın) çoğu zaman Muhammed ﷺ'in peygamberliğini ve Musa (aleyhisselam)'ın peygamberliğini, bunların kitaplarını ve şeriatlerini birlikte zikrettiği görülür. Çünkü bu iki kitap en üstün kitaplardır, bu iki şeriat en mükemmel şeriatlerdir, bu iki peygamberlik en yüce peygamberliklerdir ve bunların ümmetleri en çok mü'min olanlardır. Bundan dolayı burada şöyle buyurmuştur: {Musa'ya kitabı verdik} ki bu kitap Tevrat'tır. {Onu İsrailoğullarına bir hidayet kıldık} ki cehalet karanlıklarında onunla doğruyu bilmeye yönelsinler. {Benden başka vekil edinmeyesiniz diye} yani: Onlara bunu söyledik ve bunun için kitabı indirdik; Allah'a yalnız kulluk etsinler, O'na yönelsinler, dinî ve dünyevî işlerinde yalnız O'nu vekil ve tedbir sahibi edinsinler, hiçbir şeye sahip olmayan ve onlara hiçbir fayda sağlayamayan yaratıklara bağlanmasınlar. {Nuh ile birlikte taşıdığımız kimselerin soyu} yani: Ey lütfettiğimiz ve Nuh ile birlikte gemiye bindirdiğimiz kimselerin soyu! {Şüphesiz o çok şükreden bir kuldu.} Bu ifadede Nuh aleyhisselam'ın Allah'a şükretmekteki tutumu ve bu vasfa sahip olması sebebiyle övüldüğü, soyunun da onu bu konuda örnek alıp takip etmeye ve Allah'ın nimetini hatırlamaya teşvik edildiği belirtilmiştir; çünkü Allah onları ayakta bıraktı, yeryüzünde halife kıldı ve başkalarını suda boğdu. {İsrailoğullarına kitapta bildirdik ve şöyle hükmettik:} yani: Onlara önceden ahitle bildirdik ve kitaplarında haber verdik ki günahları işleyerek, Allah'ın nimetlerine şımararak, yeryüzünde büyüklenip kibirlenerek mutlaka iki defa yeryüzünde bozgunculuk yapacaklardı. Bunlardan biri gerçekleştiğinde Allah onların üzerine düşmanları musallat edecek ve onlardan intikam alacaktı. Bu, onları uyarma ve korkutma niteliğindedir; belki dönüp düşünürler. {İlk bozgunculuğun vaadi gerçekleştiğinde} yani: Bozgunculuk yapacakları iki defadan birincisi. Yani onlar bu bozgunculuğu yaptıklarında, {üzerinize kudretimizle, çetin savaşçı kullarımızı gönderdik} yani: Cesaret, sayı ve donanım sahibi kişileri; Allah da onları size karşı destekledi, sizi öldürdüler, çocuklarınızı esir aldılar, mallarınızı yağmaladılar, evlerinizin arasına girip yağma ettiler ve Mescid-i Haram'a girerek onu kirlettiler. {Ve bu, mutlaka gerçekleşecek bir vaaddi.} Bunun gerçekleşmesi, onlardan bu sebebin ortaya çıkmasından ötürü kaçınılmazdır. Müfessirler bu musallat edilenlerin kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; ancak hepsi bunların kâfir bir kavim olduğu konusunda birleşmişlerdir. Bunlar Irak ehlinden, Cezire halkından veya başka yerlerden olabilir. İsrailoğullarında günahlar çoğalıp şeriatlerinin birçok hükmünü terk edip yeryüzünde azgınlık yapınca Allah onları bunların üzerine musallat etti. {Sonra size onlara karşı yeniden üstünlük verdik.} yani: Sizi musallat olan bu kişilere karşı üstün kıldık ve onları yurtlarınızdan sürdünüz. {Sizi mal ve oğullarla destekledik} yani: Rızkınızı artırdık, sayınızı çoğalttık ve onlara karşı güçlendirdik. {Sizi onlardan daha kalabalık bir topluluk kıldık.} Bu da Allah'a yönelmeniz ve O'na boyun eğmeniz sebebiyledir. {Eğer iyilik ederseniz, kendi nefislerinize iyilik etmiş olursunuz.} Çünkü faydası size döner; düşmanlarınız karşısındaki zaferinizde de dünyada bunu gördünüz. {Eğer kötülük ederseniz, zarar da yine kendinizedir.} yani: Zarar nefislerinize döner; Allah'ın düşmanları musallat etmesinde gösterdiği gibi. {Ahiret vaadi geldiğinde} yani: Yeryüzünde bozgunculuk yaptığınız son defa geldiğinde, düşmanlarınızı yine üzerinize musallat ettik. {Yüzlerinizi kara çıkarmak ve daha önce girdikleri gibi Mescid-i Haram'a girmek için} düşmanlarının size üstünlük sağlayıp esir almaları ve ilk defa girdikleri gibi girmeleri içindir. Buradaki mescidden maksat Beytülmakdis mescididir. {Ve yükseldikleri her şeyi tamamen yok etsinler diye.} yani: Yıkıp mahvetsinler, evlerinizi, mescidlerinizi ve ekinlerinizi harap etsinler. {Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder.} Yani düşmanlarınızı size karşı yeniden yendirir ve size devlet verir diye umulur. Allah onları günahlara karşı şöyle tehdit etmiştir: {Eğer siz yine dönerseniz, biz de yine cezalandırırız.} Yeryüzünde bozgunculuğa dönerlerse, Allah onların üzerine Resulü Muhammed ﷺ'i musallat etti ve onunla onlardan intikam aldı. Bu dünyadaki cezadır; Allah'ın katındaki azap ise daha büyük ve daha çirkindir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {Cehennemi kâfirler için bir hapishane kıldık.} Orada yanacaklar, orada kalıcı olacaklar ve asla çıkmayacaklardır. Bu âyetlerde bu ümmete de, Beni İsrail'in başına gelenlerin başlarına gelmemesi için günah işlemekten sakındırma vardır; çünkü Allah'ın sünnetinde bir değişiklik ve dönüşüm yoktur. Kâfirlerin ve zalimlerin Müslümanlara musallat olmasına bakan kişi, bunun onların günahları yüzünden ceza olarak olduğunu anlar; eğer Allah'ın kitabını ve Resulünün sünnetini ayakta tutarlarsa, Allah onlara yeryüzünde güç verir ve düşmanlarına karşı onlara yardım eder.
Arapça metin
كثيرا ما يقرن الباري بين نبوة محمد صلى الله عليه وسلم، ونبوة موسى صلى الله عليه وسلم، وبين كتابيهما وشريعتيهما، لأن كتابيهما أفضل الكتب، وشريعتيهما أكمل الشرائع، ونبوتيهما أعلى النبوات، وأتباعهما أكثر المؤمنين، ولهذا قال هنا: { وآتينآ موسى الكتاب } الذي هو التوراة { وجعلناه هدى لبني إسرائيل } يهتدون به في ظلمات الجهل إلى العلم بالحق. { ألا تتخذوا من دوني وكيلا } أي: وقلنا لهم ذلك، وأنزلنا إليهم الكتاب لذلك، ليعبدوا الله وحده، وينيبوا إليه، ويتخذوه وحده وكيلا ومدبرا لهم، في أمر دينهم ودنياهم، ولا يتعلقوا بغيره من المخلوقين الذين لا يملكون شيئا، ولا ينفعونهم بشيء. { ذرية من حملنا مع نوح } أي: يا ذرية من مننا عليهم، وحملناهم مع نوح، { إنه كان عبدا شكورا } ففيه التنويه بالثناء على نوح عليه السلام، بقيامه بشكر الله، واتصافه بذلك، والحث لذريته أن يقتدوا به في شكره ويتابعوه عليه، وأن يتذكروا نعمة الله عليهم، إذ أبقاهم واستخلفهم في الأرض وأغرق غيرهم. { وقضينآ إلى بني إسرائيل } أي: تقدمنا وعهدنا إليهم، وأخبرناهم في كتابهم، أنهم لا بد أن يقع منهم إفساد في الأرض مرتين بعمل المعاصي، والبطر لنعم الله، والعلو في الأرض والتكبر فيها، وأنه إذا وقع واحدة منهما، سلط الله عليهم الأعداء، وانتقم منهم، وهذا تحذير لهم وإنذار، لعلهم يرجعون فيتذكرون. { فإذا جآء وعد أولاهما } أي: أولى المرتين اللتين يفسدون فيهما. أي: إذا وقع منهم ذلك الفساد { بعثنا عليكم } بعثا قدريا، وسلطنا عليكم تسليطا كونيا جزائيا { عبادا لنآ أولي بأس شديد } أي: ذوي شجاعة وعدد وعدة فنصرهم الله عليكم، فقتلوكم وسبوا أولادكم، ونهبوا أموالكم، وجاسوا خلال دياركم فهتكوا الدور، ودخلوا المسجد الحرام وأفسدوه. { وكان وعدا مفعولا } لا بد من وقوعه، لوجود سببه منهم. واختلف المفسرون في تعيين هؤلاء المسلطين، إلا أنهم اتفقوا على أنهم قوم كفار. …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
وكليمه [عليه السلام] (1) أيضا، فإنه تعالى كثيرا ما يقرن بين ذكر موسى ومحمد عليهما السلام (2) وبين ذكر التوراة والقرآن؛ ولهذا قال بعد ذكر الإسراء: {وآتينا موسى الكتاب} يعني التوراة {وجعلناه} أي الكتاب {هدى} أي هاديا {لبني إسرائيل ألا تتخذوا} أي لئلا تتخذوا {من دوني وكيلا} أي وليا ولا نصيرا ولا معبودا دوني؛ لأن الله تعالى أنزل على كل نبي أرسله (3) أن يعبده وحده لا شريك له. ثم قال: {ذرية من حملنا مع نوح} تقديره: يا ذرية من حملنا مع نوح. فيه تهييج وتنبيه على المنة، أي: يا سلالة من نجينا فحملنا مع نوح في السفينة، تشبهوا بأبيكم، {إنه كان عبدا شكورا} فاذكروا أنتم نعمتي عليكم بإرسالي إليكم محمدا صلى الله عليه وسلم. وقد ورد في الحديث وفي الأثر عن السلف: أن نوحا، عليه السلام، كان يحمد الله [تعالى] (4) على طعامه وشرابه ولباسه وشأنه كله; فلهذا سمي عبدا شكورا. قال: الطبراني حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان، عن أبي حصين، عن عبد الله بن سنان، عن سعد بن مسعود الثقفي قال: إنما سمي نوح عبدا شكورا؛ لأنه كان إذا أكل أو شرب حمد الله (5) . وقد قال الإمام أحمد: حدثنا أبو أسامة، حدثنا زكريا بن أبي زائدة، عن سعيد بن أبي بردة، عن أنس بن مالك، رضي الله عنه، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "إن الله ليرضى عن العبد أن يأكل الأكلة أو يشرب الشربة فيحمد الله عليها". وهكذا رواه مسلم والترمذي والنسائي من طريق أبي أسامة، به (6) . وقال مالك، عن زيد بن أسلم: كان يحمد الله على كل حال. وقد ذكر البخاري هنا حديث أبي زرعة، عن أبي هريرة [رضي الله عنه] (7) ، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: "أنا سيد الناس يوم القيامة -بطوله، وفيه -: فيأتون نوحا فيقولون: يا نوح، أنت (8) أول الرسل إلى أهل الأرض، وقد سماك الله عبدا شكورا، اشفع لنا إلى ربك" وذكر الحديث بكماله (9) .
تفسير الطبري (جامع البيان)
تتخذوا من دوني وكيلا ذرية من حملنا مع نوح} [الإسراء: 2] . وعنى بالذرية: جميع من احتج عليه جل ثناؤه بهذا القرآن من أجناس الأمم، عربهم وعجمهم من بني إسرائيل وغيرهم، وذلك أن كل من على الأرض من بني آدم، فهم من ذرية من حمله الله مع نوح في السفينة. وبنحو الذي قلنا في ذلك، قال أهل التأويل
التحرير والتنوير
وخص بني إسرائيل لأنهم المخاطبون بشريعة التوراة دون غيرهم، فالجعل الذي في قوله: وجعلناه هو جعل التكليف. وهم المراد ب «الناس» في قوله: قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى نورا وهدى للناس [الأنعام: 91] ، لأن الناس قد يطلق على بعضهم، على أن ما هو هدى لفريق من الناس صالح لأن ينتفع بهديه من لم يكن مخاطبا بكتاب آخر، ولذلك قال تعالى: إنا أنزلنا التوراة فيها هدى ونور [المائدة: 44] . وقرأ الجمهور ألا تتخذوا- بتاء الخطاب- على الأصل في حكاية ما يحكى من الأقوال المتضمنة نهيا، فتكون (أن) تفسيرية لما تضمنه لفظ (الكتاب) من معنى الأقوال، ويكون التفسير لبعض ما تضمنه الكتاب اقتصارا على الأهم منه وهو التوحيد. وقرأ أبو عمرو وحده- بياء الغيبة- على اعتبار حكاية القول بالمعنى، أو تكون (أن) مصدرية مجرورة بلام محذوفة حذفا مطردا، والتقدير: آتيناهم الكتاب لئلا يتخذوا من دوني وكيلا. والوكيل: الذي تفوض إليه الأمور. والمراد به الرب، لأنه يتكل عليه العباد في شؤونهم، أي أن لا تتخذوا شريكا تلجئون إليه. وقد عرف إطلاق الوكيل على الله في لغة بني إسرائيل كما حكى الله عن يعقوب وأبنائه فلما آتوه موثقهم قال الله على ما نقول وكيل [يوسف: 66] . [3] ذرية من حملنا مع نوح إنه كان عبدا شكورا (3) يجوز أن يكون اعتراضا في آخر الحكاية ليس داخلا في الجملة التفسيرية. فانتصاب ذرية على الاختصاص لزيادة بيان بني إسرائيل بيانا مقصودا به التعريض بهم إذ لم يشكروا النعمة. ويجوز أن يكون من تمام الجملة التفسيرية، أي حال كونكم ذرية من حملنا مع نوح- عليه السلام-،