Bu sûreye "Nimetler Sûresi" denmiştir; çünkü Allah, sûrenin başında nimetlerin kökünü ve temel esaslarını, sonunda ise onların tamamlayıcılarını ve tamamlanmalarını zikretmiştir. Gökleri ve yeri hak ile yarattığını bildirmiştir ki kullar, bunlar üzerinde düşünerek yaratıcılarının azametine, kemal sıfatlarına delil getirsinler ve onları, kendisine ibadet eden kullarına bir mesken kıldığını, peygamberlerinin dilinden indirdiği şeriatlerde onlara emrettikleri ile bilsinler. Bu yüzden Allah kendisini müşriklerin ortak koşmasından tenzih etmiş ve şöyle buyurmuştur: {Onların ortak koştuklarından yücedir.} Yani, onların şirkinden münezzeh ve yücedir; çünkü gerçekten ilah odur ki ibadet, sevgi ve boyun eğme yalnızca O'na yaraşır. Gökleri [ve yeri] yarattığını zikredince, içlerinde bulunanların yaratılışını da zikretmiştir. En şerefli olanla, yani insanla başlamış ve şöyle buyurmuştur: {İnsanı bir damla sudan yarattı.} Allah onu hep tedbir etmiş, geliştirmiş ve büyütmüş, nihayet dış ve iç azaları tam, bütün bir insan olmuştur. Onu bol nimetleriyle kuşatmıştır. Ne zaman ki kemale erdi, kendisiyle övündü ve kendisine hayran oldu. {Bir de baktın ki apaçık bir hasımdır.} Bunun iki anlamı muhtemeldir: Birincisi, rabbine karşı hasım olması, O'nu inkâr etmesi, peygamberleriyle tartışması ve âyetlerini yalanlaması demektir. İlk yaratılışını ve Allah'ın ona verdiği nimetleri unutarak, bu nimetleri âsî olmak için kullanır. İkincisi ise şudur: Allah insanı bir damla sudan yaratmış, sonra onu bir halden başka bir hale geçirerek akıllı, konuşan, zihni ve görüşü olan hâle getirmiş; o da tartışıp münakaşa eder. Öyleyse kul, kendisini bu hale ulaştıran ve hiçbirinin üzerinde kudreti olmadığı şeylere erişmesini sağlayan Rabbine şükretmelidir. {Hayvanları da sizin için yarattı.} Yani sizin uğrunuza, menfaatleriniz ve maslahatlarınız için. Bunların büyük faydalarından biri de şudur: {Onlarda sizin için ısınma vardır.} Yün, kıl ve derilerinden giysi, döşeme ve ev yapımında kullandığınız şeyler bunlara dahildir. {Ve} onlarda {başka faydalar} da vardır. {Onlardan yersiniz.} {Onları akşam getirip salıverdiğinizde ve sabah otlağa saldığınızda onlarda sizin için bir güzellik vardır.} Yani dinlenip durdukları vakit ile hareket edip otlandıkları vakitte. Bunun sebebi, güzelliklerinden onlara bir şey dönmez; asıl güzelliği siz kendinizle, giysilerinizle, çocuklarınızla ve mallarınızla süslendiğiniz gibi bunlarla süslenir ve bununla övünürsünüz. {Ağır yüklerinizi, ancak canlarınızı zor durumda bırakarak ulaşabileceğiniz bir beldeye taşır.} Yalnız, Allah onları sizin emrinize vermiştir. Bunlardan bindiğiniz de vardır, ağır yüklerinizi istediğiniz uzak beldelere, uzak diyarlara taşıdığınız da vardır. {Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.} Çünkü ihtiyaç duyduğunuz şeyi emrinize musahhar kılmıştır. Hamd O'nadır; yüce yüzünün celaline ve büyük saltanatına, geniş cömertlik ve iyiliğine layık olduğu gibi. {Atları, katırları ve eşekleri} sizin için musahhar kıldık; {binesiniz ve süs olsun diye.} Yani bir kısmını zorunluluk için binmekte kullanırsınız, bir kısmını da güzellik ve süs için kullanırsınız. Yemeyi zikretmemiştir; çünkü katır ve eşeğin eti haramdır, atın eti ise genellikle yemek için kullanılmaz. Hatta nesillerinin tükenmesinden korkularak yemek için kesilmesi yasaklanmıştır. Oysa Sahihayn'de sabit olduğu üzere Nebi ﷺ at etinin yenmesine izin vermiştir. {Ve bilmediğiniz şeyleri yaratır.} Yani Kur'an'ın indirilmesinden sonra olacak, insanların karada, denizde ve havada bindikleri ve menfaatleri ile maslahatları için kullandıkları şeyler. Allah bunları kitabında tek tek zikretmemiştir; çünkü Allah, kullarının bildiği veya benzerini bildikleri şeyleri zikreder. Benzeri olmayan şeyler zikredilse, bilemezler ve maksadını anlayamazlar. Bu yüzden kapsayıcı bir asıl zikreder, bildiklerini ve bilmediklerini içine alan bir ifadeyle. Nitekim cennet nimetlerini anlatırken, bildiğimiz ve benzerini müşahede ettiğimiz hurma, üzüm ve nar gibi şeyleri adlandırmış, benzerini bilmediğimiz şeyleri ise şu ayette mücmel bırakmıştır: {Orada her meyveden iki çeşit vardır.} [Rahmân: 52] Burada da böyledir: Bildiğimiz binekleri, yani atı, katırı, eşeği, deveyi ve gemileri zikretmiş, geri kalanı ise {Bilmediğiniz şeyleri yaratır.} ayetinde mücmel bırakmıştır. Allah Teâlâ, duyulur yolu zikredince ve kullara, deveden ve diğerlerinden, bununla kat edecekleri binekleri verdiğini bildirince, oraya ulaştıran manevi yolu zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {Doğru yolu göstermek Allah'a düşer.} Yani en yakın ve en kısa olan, Allah'a ulaştıran Sırat-ı Müstakim. Akaid ve amellerinde sapan yol ise, yani Sırat-ı Müstakim'e muhalif olan her şey, Allah'tan alıkoyan ve bedbahtlık yurduna ulaştıran bir yoldur. Hidayete erenler Sırat-ı Müstakim'e rablerinin izniyle girdiler; sapkınlar ise bundan uzaklaşıp eğri yollara saptılar. {Dileseydi hepinizi elbette doğru yola iletirdi.} Ancak O, bir kısmını keremi ve fazlı ile hidayete erdirdi, bir kısmını da hikmeti ve adaleti gereği hidayete erdirmedi.