سورة النحل · الآية ١٩
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yüce Allah, yarattığı büyük varlıkları ve bol bol verdiği nimetleri zikrettikten sonra, hiçbir kimsenin Ona benzemediğini, Ona denk ve ortak olmadığını bildirmiştir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Her şeyi yaratan, yarattığı her şeyi bilen ve dilediğini yapan Allah'ı, hiçbir şey yaratamayan (putlar) gibi mi tutarsınız? Hâlâ düşünmüyor musunuz?} Yani, yaratmada tek olan ve yaratma işini yalnız Kendisi'ne ait kılan Allah'ın, ibadetin tamamına layık olduğunu anlayıp öğüt almaz mısınız? Yaratmasında ve tedbirinde nasıl tek ise, ilahlığında, tevhidinde ve ibadetinde de öyledir. Yine, sizi ve sizden başkalarını yaratan Allah'ın hiçbir ortağı olmadığı gibi, ibadette Ona eş koşmayın, dini yalnız Ona has kılın. {Allah'ın nimetlerini saymaya kalksanız, onları sayıp bitiremezsiniz.} Yani şükretmeksizin salt sayarak da bitiremezsiniz; şükretmeniz bir yana. Çünkü O'nun zahir ve batın nimetleri, kulların nefesleri ve anları sayısınca, bilinen ve bilinmeyen her türlü nimettendir; üstelik kullardan def ettiği belaları da saymakla bitmez. {Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.} Yani, verdiği çok nimete karşılık sizden az bir şükrü kabul eder. Rahmeti geniş, cömertliği bol ve mağfireti kulları kapsayan Allah'ın ilmi de onları kuşatmıştır: {Gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir.} Oysa Ondan başka taptıkları (putlar) ise hiçbir şey yaratamazlar, az da olsa çok da olsa; {hâlbuki onlar yaratılmışlardır.} Kendileri var oluş bakımından Allah'a muhtaç iken nasıl bir şey yaratabilirler?! Üstelik onlarda kemal sıfatlarından hiçbir şey yoktur; ne ilim, ne de başka bir sıfat. {Onlar ölüdürler, diri değildirler.} Dolayısıyla işitmez, görmez ve hiçbir şeyi akletmezler. Âlemlerin Rabbi'nden başka bunları ilah mı edineceksiniz? Müşriklerin akıllarının kahrolası olsun; ne kadar sapmış ve bozulmuşlar! Bozgunculuğu en açık olan şeylerde sapıtmışlar ve her yönden eksik olanla, her yönden kâmil olanı, her kemal sıfatına sahip olanı, o sıfatın en mükemmel ve en büyüğüne sahip olanı bir tutmuşlardır. Oysa O'nun her şeyi kuşatan ilmi, genel kudreti, bütün alemleri dolduran geniş rahmeti, hamd, şeref, kibriya ve azamet sıfatları vardır; yaratılmışlardan hiçbiri bu sıfatlardan bir kısmını bile kuşatamaz. Bu yüzden buyurmuştur: {İlahınız, tek bir ilahtır.} O, tek olan, eşsiz, her şeye muhtaç olmadığı hâlde herkesin Kendisine muhtaç olduğu, doğurmamış, doğmamış ve hiçbir şey Ona denk olmayan Allah'tır. Akıl sahibi iman ehli, kalpleriyle Onu yüceltir ve büyük tutarlar, Onu büyük bir sevgiyle severler; güçleri yettiğince bedensel ve malî ibadetleri, kalp ve uzuv amellerini Ona sunarlar, güzel isimleri, sıfatları ve mukaddes fiilleriyle Onu överler. {Ahirete inanmayanların kalpleri, bu büyük hakikati inkâr eder.} Yani, cehaletin ve inatın en büyüğü olanlar dışında kimsenin inkâr etmeyeceği bu büyük husus, yani Allah'ın birliği, onların kalplerinde inkâr edilmiştir. {Onlar da kibirlidirler.} Yani Allah'a ibadetten büyüklenirler. {Hiç şüphe yok ki} yani kesinlikle; {Allah, onların gizledikleri ve açığa vurdukları kötü amellerini bilir.} {Şüphesiz O, kibirlileri sevmez.} Bilakis onlara şiddetle buğz eder ve yaptıklarının cinsinden karşılığını verecektir. {Şüphesiz bana ibadetten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.} [Kur'an: Mü'min, 60]
Arapça metin
لما ذكر تعالى ما خلقه من المخلوقات العظيمة، وما أنعم به من النعم العميمة، ذكر أنه لا يشبهه أحد ولا كفء له ولا ند له، فقال: { أفمن يخلق } جميع المخلوقات، وهو الفعال لما يريد { كمن لا يخلق } شيئا، لا قليلا ولا كثيرا، { أفلا تذكرون } فتعرفون أن المنفرد بالخلق أحق بالعبادة كلها، فكما أنه واحد في خلقه وتدبيره، فإنه واحد في إلهيته وتوحيده وعبادته. وكما أنه ليس له مشارك إذ أنشأكم وأنشأ غيركم، فلا تجعلوا له أندادا في عبادته، بل أخلصوا له الدين، { وإن تعدوا نعمة الله } عددا مجردا عن الشكر { لا تحصوهآ } فضلا عن كونكم تشكرونها، فإن نعمه الظاهرة والباطنة على العباد بعدد الأنفاس واللحظات، من جميع أصناف النعم، مما يعرف العباد، ومما لا يعرفون، وما يدفع عنهم من النقم فأكثر من أن تحصى، { إن الله لغفور رحيم } يرضى منكم باليسير من الشكر مع إنعامه الكثير. وكما أن رحمته واسعة، وجوده عميم، ومغفرته شاملة للعباد، فعلمه محيط بهم، { يعلم ما تسرون وما تعلنون } بخلاف من عبد من دونه، فإنهم { لا يخلقون شيئا } قليلا ولا كثيرا { وهم يخلقون } فكيف يخلقون شيئا مع افتقارهم في إيجادهم إلى الله تعالى؟!! ومع هذا، ليس فيهم من أوصاف الكمال شيء، لا علم، ولا غيره { أموات غير أحيآء } فلا تسمع، ولا تبصر، ولا تعقل شيئا، أفتتخذ هذه آلهة من دون رب العالمين، فتبا لعقول المشركين ما أضلها وأفسدها، حيث ضلت في أظهر الأشياء فسادا، وسووا بين الناقص من جميع الوجوه، فلا أوصاف كمال، ولا شيء من الأفعال، وبين الكامل من جميع الوجوه الذي له كل صفة كمال، وله من تلك الصفة أكملها وأعظمها، فله العلم المحيط بكل الأشياء، والقدرة العامة، والرحمة الواسعة التي ملأت جميع العوالم، والحمد والمجد والكبرياء والعظمة، التي لا يقدر أحد من الخلق أن يحيط ببعض أوصافه، ولهذا قال: { إلهكم إله واحد } وهو الله الأحد الفرد الصمد الذي لم يلد ولم يكن له كفوا …
تفسير الطبري (جامع البيان)
تعلنونه بألسنتكم وجوارحكم وأفعالكم، وهو محض ذلك كله عليكم، حتى يجازيكم به يوم القيامة، المحسن منكم بإحسانه، والمسيء منكم بإساءته، ومسائلكم عما كان منكم من الشكر في الدنيا على نعمه التي أنعمها عليكم، فما التي أحصيتم والتي لم تحصوا
التحرير والتنوير
وفي هذا إيماء إلى الاستكثار من الشكر على مجمل النعم، وتعريض بفظاعة كفر من كفروا بهذا المنعم، وتغليظ التهديد لهم. وتقدم نظيرها في سورة إبراهيم. وجملة إن الله لغفور رحيم استئناف عقب به تغليظ الكفر والتهديد عليه تنبيها على تمكنهم من تدارك أمرهم بأن يقلعوا عن الشرك، ويتأهبوا للشكر بما يطيقون، على عادة القرآن من تعقيب الزواجر بالرغائب كيلا يقنط المسرفون. وقد خولف بين ختام هذه الآية وختام آية سورة إبراهيم، إذ وقع هنا لك وإن تعدوا نعمت الله لا تحصوها إن الإنسان لظلوم كفار [سورة إبراهيم: 34] لأن تلك جاءت في سياق وعيد وتهديد عقب قوله تعالى: ألم تر إلى الذين بدلوا نعمت الله كفرا [سورة إبراهيم: 28] فكان المناسب لها تسجيل ظلمهم وكفرهم بنعمة الله. وأما هذه الآية فقد جاءت خطابا للفريقين كما كانت النعم المعدودة عليهم منتفعا بها كلاهما. ثم كان من اللطائف أن قوبل الوصفان اللذان في آية سورة إبراهيم لظلوم كفار بوصفين هنا لغفور رحيم إشارة إلى أن تلك النعم كانت سببا لظلم الإنسان وكفره وهي سبب لغفران الله ورحمته. والأمر في ذلك منوط بعمل الإنسان. [19] والله يعلم ما تسرون وما تعلنون (19) عطف على جملة أفمن يخلق كمن لا يخلق [سورة النحل: 17] . فبعد أن أثبت أن الله منفرد بصفة الخلق دون غيره بالأدلة العديدة ثم باستنتاج ذلك بقوله: أفمن يخلق كمن لا يخلق انتقل هنا إلى إثبات أنه منفرد بعموم العلم. ولم يقدم لهذا الخبر استدلال ولا عقب بالدليل لأنه مما دلت عليه أدلة الانفراد بالخلق، لأن خالق أجزاء الإنسان الظاهرة والباطنة يجب له أن