سورة يوسف · الآية ٥٧
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Melik} yanındakilere {Onu bana getirin} dedi. Yani Yusuf aleyhisselâmı zindandan çıkarıp huzuruna getirsinler. Elçi Yusuf'a gelip melikin huzuruna gelmesini emredince, Yusuf çıkmakta acele etmedi; tam temizliği ortaya çıkıncaya kadar bekledi. Bu, onun sabrının, aklının ve olgun görüşünün bir göstergesiydi. Bunun üzerine elçiye {Rabbinin yanına dön} dedi; burada "rabbin" ile melik kastediliyor. {Ellerini kesen kadınların durumunu ona sor} yani onların işinin ve hikâyelerinin ne olduğunu sor, çünkü onların durumu açık ve bellidir. {Şüphesiz Rabbim onların hilesini bilir.} Melik kadınları çağırıp şöyle dedi: {Yusuf'u nefsine çağırdığınızda işiniz neydi?} Yani durumunuz neydi? Yusuf'ta şüphe uyandıracak bir şey gördünüz mü? Kadınlar onu temize çıkardılar ve {Allah'ı tenzih ederiz, onda bir kötülük bildiğimiz yok} dediler; yani az da çok da bir kötülük bilmiyoruz. Bunun üzerine suçlamanın dayandığı sebep ortadan kalktı ve geriye yalnızca Aziz'in karısının sözü kaldı. {Aziz'in karısı dedi ki: Şimdi gerçek ortaya çıktı.} Yani apaçık belirdi. Bundan önce Yusuf'a zindanı gerektiren kötülük ve iftirayı yakıştırıyorduk. {Ben onu nefsime çağırdım; o ise doğrulardandır.} Sözlerinde ve temizliğinde doğru söylüyor. {Bu, Yusuf'un zimmete girmediğini bilmesi içindir} —yani bu itiraf, Yusuf'u gıyabında ihanet etmediğimi bilsin diyedir. Bununla kocasını kastettiği de söylenmiştir: Yani onun gıyabında ona ihanet etmediğimi bilsin; yalnızca ona yönelmekle yetindim, yatağını kirletmedim. Yusuf'un, itiraf ettiğim zaman benim onu çağıran olduğumu ve gıyabında ona ihanet etmediğimi bilmesi kastedilmiş de olabilir. {Şüphesiz Allah hainlerin hilesini başarıya ulaştırmaz.} Zira her hain, hıyanetinin ve hilesinin vebalini kendi nefsine döndürür ve durumu mutlaka ortaya çıkar. Bu sözde bir nevi kendini temize çıkarma bulunduğundan, Yusuf hakkında bir günah işlemediğini belirtmek için şöyle ekledi: {Ben nefsimi aklamıyorum.} Yani arzudan, ihtiraslı istekten ve bu konudaki hileden kendimi aklamıyorum. {Çünkü nefis, insanı kötülüğe çok emredicidir,} yani zina ve diğer günahlara. Nefis, şeytanın binek yeridir ve insana oradan girer. {Rabbimin merhamet ettiği hariç.} Yani Rabbim onu emmâre nefsinden kurtarırsa, nefsi Rabbine huzur bulur, hidayetin çağrısına boyun eğer ve helâke çağıranlara karşı gelir. Bu durum nefisten değil, Allah'ın kuluna olan lütuf ve rahmetindendir. {Şüphesiz Rabbim çok bağışlayan, çok merhametlidir.} Yani günahlara ve isyanlara cüret edip tevbe ederek Allah'a yönelenleri bağışlar ve tevbelerini kabul ederek onlara salih amelleri nasip etmekle merhamet eder. Doğrusu bu sözün Aziz'in karısına ait olduğu, Yusuf'a ait olmadığıdır; çünkü söz onun sözünün bağlamındadır ve Yusuf o sırada zindanda olup orada bulunmamaktadır. Melik ve halk Yusuf'un tam temizliğini anlayınca melik şöyle haber gönderdi: {Onu bana getirin, kendime özel danışman yapayım.} Yani onu bana has ve yakın kılayım; onu saygıyla ve ikramla huzuruma getirin. {Onunla konuşunca} sözü hoşuna gitti ve onun yanındaki yeri arttı; bu yüzden ona dedi ki: {Şüphesiz sen bugün katımızda makam sahibi ve güvenilir birisin.} Yani sen bizim yanımızda yüksek mevkiye sahip ve sırlara karşı emin birisin. Bunun üzerine Yusuf, genel maslahatı gözeterek {Beni yeryüzünün hazinelerinin başına getir} dedi; yani yeryüzünün vergi ve tahıl hazinelerine, koruyan ve idare eden bir vekil olarak. {Şüphesiz ben, koruyucu ve bilgiliyim.} Yani kendi sorumluluğundaki şeyleri koruyan, hiçbir şeyin yersiz yere zayi olmasına izin vermeyen, girenleri ve çıkanları denetleyen, verme ve alma, tasarruf ve idarenin her türlüsünü bilen biriyim. Bu, Yusuf'un makam hırsından değil, genel fayda isteğindendi. Yusuf'un kendisinde, onların bilmediği bir liyakat, emanet ve koruma yeteneği olduğunu bilmekteydi. Bu yüzden melikten yeryüzü hazinelerinin başına getirilmesini istedi; melik de onu bu göreve getirdi. Allah Teâlâ buyurur: {Böylece} yani zikredilen bu sebepler ve tedbirlerle, {Yusuf'a yeryüzünde yer verdik; istediği yerde konaklar.} Bol bir rahatlık, geniş bir nimet ve yüksek bir mevkiyle. {Rahmetimizle dilediğimizi nimetlendiririz.} Bu, Allah'ın Yusuf'a olan rahmetidir; onu ona isabet ettirmiş ve ona takdir etmiştir ve bu rahmet yalnızca dünya nimetiyle sınırlı değildir. {Güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz.} Yusuf aleyhisselâm güzel davrananların önderlerindendir; bu yüzden dünyada da güzellik, ahirette de güzellik vardır. Nitekim şöyle buyurulmuştur: {Ahiret mükâfatı, iman edip takva sahibi olanlar için elbette daha hayırlıdır.} Yani takvayı ve imanı birlikte taşıyanlar için; takva ile Allah'ın yasakladığı büyük ve küçük günahlar terk edilir, tam iman ile kalbin Allah'ın tasdik etmeyi emrettiği şeyleri tasdik etmesi, bunu kalp amelleri ve organların vacip ve müstehap amellerinin takip etmesi sağlanır.
Arapça metin
يقول تعالى: { وقال الملك } لمن عنده { ائتوني به } أي: بيوسف عليه السلام، بأن يخرجوه من السجن ويحضروه إليه، فلما جاء يوسف الرسول وأمره بالحضور عند الملك، امتنع عن المبادرة إلى الخروج، حتى تتبين براءته التامة، وهذا من صبره وعقله ورأيه التام. ف { قال } للرسول: { ارجع إلى ربك } يعني به الملك. { فاسأله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن } أي: اسأله ما شأنهن وقصتهن، فإن أمرهن ظاهر متضح { إن ربي بكيدهن عليم }. فأحضرهن الملك، وقال: { ما خطبكن } أي: شأنكن { إذ راودتن يوسف عن نفسه } فهل رأيتن منه ما يريب؟. فبرأنه و { قلن حاش لله ما علمنا عليه من سوء } أي: لا قليل ولا كثير، فحينئذ زال السبب الذي تنبني عليه التهمة، ولم يبق إلا ما عند امرأة العزيز، ف { قالت امرأت العزيز الآن حصحص الحق } أي: تمحض وتبين، بعد ما كنا ندخل معه من السوء والتهمة، ما أوجب له السجن { أنا راودته عن نفسه وإنه لمن الصادقين } في أقواله وبراءته، { ذلك } الإقرار، الذي أقررت [أني راودت يوسف]، { ليعلم أني لم أخنه بالغيب }. يحتمل أن مرادها بذلك زوجها أي: ليعلم أني حين أقررت أني راودت يوسف، أني لم أخنه بالغيب، أي: لم يجر مني إلا مجرد المراودة، ولم أفسد عليه فراشه، ويحتمل أن المراد بذلك ليعلم يوسف حين أقررت أني أنا الذي راودته، وأنه صادق أني لم أخنه في حال غيبته عني، { وأن الله لا يهدي كيد الخائنين } فإن كل خائن، لا بد أن تعود خيانته ومكره على نفسه، ولا بد أن يتبين أمره. ثم لما كان في هذا الكلام نوع تزكية لنفسها، وأنه لم يجر منها ذنب في شأن يوسف، استدركت فقالت: { ومآ أبرىء نفسي } أي: من المراودة والهم، والحرص الشديد، والكيد في ذلك { إن النفس لأمارة بالسوء } أي: لكثيرة الأمر لصاحبها بالسوء، أي: الفاحشة، وسائر الذنوب، فإنها مركب الشيطان، ومنها يدخل على الإنسان { إلا ما رحم ربي } فنجاه من نفسه الأمارة، حتى صارت نفسه مطمئنة إلى …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
يوسف (1) وولد لأفرائيم نون، والد يوشع بن نون، ورحمة امرأة أيوب، عليه السلام. وقال الفضيل بن عياض: وقفت امرأة العزيز على ظهر الطريق، حتى مر يوسف، فقالت: الحمد لله الذي جعل العبيد ملوكا بطاعته، والملوك عبيدا بمعصيته. ذكر السدي، ومحمد بن إسحاق، وغيرهما من المفسرين: أن السبب الذي أقدم إخوة يوسف بلاد مصر، أن يوسف، عليه السلام، لما باشر الوزارة بمصر، ومضت السبع السنين المخصبة، ثم تلتها سنين الجدب، وعم القحط بلاد مصر بكمالها، ووصل إلى بلاد كنعان، وهي التي فيها يعقوب، عليه السلام، وأولاده. وحينئذ احتاط يوسف، عليه السلام، للناس في غلاتهم، وجمعها أحسن (2) جمع، فحصل من ذلك مبلغ عظيم، وأهراء متعددة هائلة، وورد عليه الناس من سائر الأقاليم والمعاملات، يمتارون لأنفسهم وعيالهم، فكان لا يعطى الرجل أكثر من حمل بعير في السنة. وكان، عليه السلام، لا يشبع نفسه ولا يأكل هو والملك وجنودهما إلا أكلة واحدة في وسط النهار، حتى يتكفى الناس بما في أيديهم مدة السبع سنين. وكان رحمة من الله على أهل مصر. وما ذكره بعض المفسرين من أنه باعهم في السنة الأولى بالأموال، وفي الثانية بالمتاع، وفي الثالثة بكذا، وفي الرابعة بكذا، حتى باعهم بأنفسهم وأولادهم بعدما تملك عليهم جميع ما يملكون، ثم أعتقهم ورد عليهم أموالهم كلها، الله (3) أعلم بصحة ذلك، وهو من الإسرائيليات التي لا تصدق ولا تكذب. والغرض أنه كان في جملة من ورد للميرة إخوة يوسف، عن أمر أبيهم لهم في ذلك، فإنه بلغهم أن عزيز مصر يعطي الناس الطعام بثمنه، فأخذوا معهم بضاعة يعتاضون بها طعاما، وركبوا عشرة نفر، واحتبس يعقوب، عليه السلام، عنده بنيامين شقيق يوسف، عليهما (4) السلام، وكان أحب ولده إليه بعد يوسف. فلما دخلوا على يوسف، وهو جالس في أبهته ورياسته وسيادته، عرفهم حين نظر إليهم، {وهم له منكرون} أي: لا يعرفونه؛ لأنهم فارقوه وهو صغير حدث فباعوه (5) للسيارة، ولم …
تفسير الطبري (جامع البيان)
في خلاف أمره واستحلال محارمه، فيطيعونه في أمره ونهيه
التحرير والتنوير
أو وليه من لا يحل أن يولى. وكذلك إن كان وليه من لا تحل توليته ولا سبيل لعزله إلا بطلب أهله» . وقال ابن مرزوق: لم أقف على هذا لأحد من قدماء أهل المذهب غير المازري. وقال عياض في كتاب الإمارة، أي من «شرح صحيح مسلم» ، ما ظاهره الاتفاق على جواز الطلب في هذه الحالة، وظاهر كلام ابن رشد في «المقدمات» حرمة الطلب مطلقا. قال ابن مرزوق: وإنما رأيت مثل ما نقل المازري أو قريبا منه للغزالي في «الوجيز» . [56، 57] 57] وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها حيث يشاء نصيب برحمتنا من نشاء ولا نضيع أجر المحسنين (56) ولأجر الآخرة خير للذين آمنوا وكانوا يتقون (57) تقدم تفسير آية وكذلك مكنا ليوسف في الأرض آنفا. والتبوؤ: اتخاذ مكان للبوء، أي الرجوع، فمعنى التبوؤ النزول والإقامة. وتقدم في قوله تعالى: أن تبوءا لقومكما بمصر بيوتا في [سورة يونس: 87] . وقوله: يتبوأ منها حيث يشاء كناية عن تصرفه في جميع مملكة مصر فهو عند حلوله بمكان من المملكة لو شاء أن يحل بغيره لفعل، فجملة يتبوأ يجوز أن تكون حالا من ليوسف، ويجوز أن تكون بيانا لجملة مكنا ليوسف في الأرض. وقرأ الجمهور حيث يشاء- بياء الغيبة- وقرأ ابن كثير حيث نشاء- بنون العظمة-، أي حيث يشاء الله، أي حيث نأمره أو نلهمه. والمعنى متحد لأنه لا يشاء إلا ما شاءه الله.