البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة يوسف · الآية ٥٦

﴿وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ ۚ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ ۖ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ﴾

Va kazâlika makkannâ li yûsufa fil ardi yatabavva’u minhâ haisu yaşâa’ nusîbu birahmatinâ man naşâ’u va lâ nudî’u acral muhsinîn

“Yusuf'u böylece o memlekete yerleştirdik; istediği yerlerde oturabilirdi. Rahmetimizi tıpkı bu misalde olduğu gibi istediğimize veririz; iyi davrananların ecrini zayi etmeyiz”

Yusuf 12:56 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Melik} yanındakilere {Onu bana getirin} dedi. Yani Yusuf aleyhisselâmı zindandan çıkarıp huzuruna getirsinler. Elçi Yusuf'a gelip melikin huzuruna gelmesini emredince, Yusuf çıkmakta acele etmedi; tam temizliği ortaya çıkıncaya kadar bekledi. Bu, onun sabrının, aklının ve olgun görüşünün bir göstergesiydi. Bunun üzerine elçiye {Rabbinin yanına dön} dedi; burada "rabbin" ile melik kastediliyor. {Ellerini kesen kadınların durumunu ona sor} yani onların işinin ve hikâyelerinin ne olduğunu sor, çünkü onların durumu açık ve bellidir. {Şüphesiz Rabbim onların hilesini bilir.} Melik kadınları çağırıp şöyle dedi: {Yusuf'u nefsine çağırdığınızda işiniz neydi?} Yani durumunuz neydi? Yusuf'ta şüphe uyandıracak bir şey gördünüz mü? Kadınlar onu temize çıkardılar ve {Allah'ı tenzih ederiz, onda bir kötülük bildiğimiz yok} dediler; yani az da çok da bir kötülük bilmiyoruz. Bunun üzerine suçlamanın dayandığı sebep ortadan kalktı ve geriye yalnızca Aziz'in karısının sözü kaldı. {Aziz'in karısı dedi ki: Şimdi gerçek ortaya çıktı.} Yani apaçık belirdi. Bundan önce Yusuf'a zindanı gerektiren kötülük ve iftirayı yakıştırıyorduk. {Ben onu nefsime çağırdım; o ise doğrulardandır.} Sözlerinde ve temizliğinde doğru söylüyor. {Bu, Yusuf'un zimmete girmediğini bilmesi içindir} —yani bu itiraf, Yusuf'u gıyabında ihanet etmediğimi bilsin diyedir. Bununla kocasını kastettiği de söylenmiştir: Yani onun gıyabında ona ihanet etmediğimi bilsin; yalnızca ona yönelmekle yetindim, yatağını kirletmedim. Yusuf'un, itiraf ettiğim zaman benim onu çağıran olduğumu ve gıyabında ona ihanet etmediğimi bilmesi kastedilmiş de olabilir. {Şüphesiz Allah hainlerin hilesini başarıya ulaştırmaz.} Zira her hain, hıyanetinin ve hilesinin vebalini kendi nefsine döndürür ve durumu mutlaka ortaya çıkar. Bu sözde bir nevi kendini temize çıkarma bulunduğundan, Yusuf hakkında bir günah işlemediğini belirtmek için şöyle ekledi: {Ben nefsimi aklamıyorum.} Yani arzudan, ihtiraslı istekten ve bu konudaki hileden kendimi aklamıyorum. {Çünkü nefis, insanı kötülüğe çok emredicidir,} yani zina ve diğer günahlara. Nefis, şeytanın binek yeridir ve insana oradan girer. {Rabbimin merhamet ettiği hariç.} Yani Rabbim onu emmâre nefsinden kurtarırsa, nefsi Rabbine huzur bulur, hidayetin çağrısına boyun eğer ve helâke çağıranlara karşı gelir. Bu durum nefisten değil, Allah'ın kuluna olan lütuf ve rahmetindendir. {Şüphesiz Rabbim çok bağışlayan, çok merhametlidir.} Yani günahlara ve isyanlara cüret edip tevbe ederek Allah'a yönelenleri bağışlar ve tevbelerini kabul ederek onlara salih amelleri nasip etmekle merhamet eder. Doğrusu bu sözün Aziz'in karısına ait olduğu, Yusuf'a ait olmadığıdır; çünkü söz onun sözünün bağlamındadır ve Yusuf o sırada zindanda olup orada bulunmamaktadır. Melik ve halk Yusuf'un tam temizliğini anlayınca melik şöyle haber gönderdi: {Onu bana getirin, kendime özel danışman yapayım.} Yani onu bana has ve yakın kılayım; onu saygıyla ve ikramla huzuruma getirin. {Onunla konuşunca} sözü hoşuna gitti ve onun yanındaki yeri arttı; bu yüzden ona dedi ki: {Şüphesiz sen bugün katımızda makam sahibi ve güvenilir birisin.} Yani sen bizim yanımızda yüksek mevkiye sahip ve sırlara karşı emin birisin. Bunun üzerine Yusuf, genel maslahatı gözeterek {Beni yeryüzünün hazinelerinin başına getir} dedi; yani yeryüzünün vergi ve tahıl hazinelerine, koruyan ve idare eden bir vekil olarak. {Şüphesiz ben, koruyucu ve bilgiliyim.} Yani kendi sorumluluğundaki şeyleri koruyan, hiçbir şeyin yersiz yere zayi olmasına izin vermeyen, girenleri ve çıkanları denetleyen, verme ve alma, tasarruf ve idarenin her türlüsünü bilen biriyim. Bu, Yusuf'un makam hırsından değil, genel fayda isteğindendi. Yusuf'un kendisinde, onların bilmediği bir liyakat, emanet ve koruma yeteneği olduğunu bilmekteydi. Bu yüzden melikten yeryüzü hazinelerinin başına getirilmesini istedi; melik de onu bu göreve getirdi. Allah Teâlâ buyurur: {Böylece} yani zikredilen bu sebepler ve tedbirlerle, {Yusuf'a yeryüzünde yer verdik; istediği yerde konaklar.} Bol bir rahatlık, geniş bir nimet ve yüksek bir mevkiyle. {Rahmetimizle dilediğimizi nimetlendiririz.} Bu, Allah'ın Yusuf'a olan rahmetidir; onu ona isabet ettirmiş ve ona takdir etmiştir ve bu rahmet yalnızca dünya nimetiyle sınırlı değildir. {Güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz.} Yusuf aleyhisselâm güzel davrananların önderlerindendir; bu yüzden dünyada da güzellik, ahirette de güzellik vardır. Nitekim şöyle buyurulmuştur: {Ahiret mükâfatı, iman edip takva sahibi olanlar için elbette daha hayırlıdır.} Yani takvayı ve imanı birlikte taşıyanlar için; takva ile Allah'ın yasakladığı büyük ve küçük günahlar terk edilir, tam iman ile kalbin Allah'ın tasdik etmeyi emrettiği şeyleri tasdik etmesi, bunu kalp amelleri ve organların vacip ve müstehap amellerinin takip etmesi sağlanır.

Arapça metin

يقول تعالى: { وقال الملك } لمن عنده { ائتوني به } أي: بيوسف عليه السلام، بأن يخرجوه من السجن ويحضروه إليه، فلما جاء يوسف الرسول وأمره بالحضور عند الملك، امتنع عن المبادرة إلى الخروج، حتى تتبين براءته التامة، وهذا من صبره وعقله ورأيه التام. ف { قال } للرسول: { ارجع إلى ربك } يعني به الملك. { فاسأله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن } أي: اسأله ما شأنهن وقصتهن، فإن أمرهن ظاهر متضح { إن ربي بكيدهن عليم }. فأحضرهن الملك، وقال: { ما خطبكن } أي: شأنكن { إذ راودتن يوسف عن نفسه } فهل رأيتن منه ما يريب؟. فبرأنه و { قلن حاش لله ما علمنا عليه من سوء } أي: لا قليل ولا كثير، فحينئذ زال السبب الذي تنبني عليه التهمة، ولم يبق إلا ما عند امرأة العزيز، ف { قالت امرأت العزيز الآن حصحص الحق } أي: تمحض وتبين، بعد ما كنا ندخل معه من السوء والتهمة، ما أوجب له السجن { أنا راودته عن نفسه وإنه لمن الصادقين } في أقواله وبراءته، { ذلك } الإقرار، الذي أقررت [أني راودت يوسف]، { ليعلم أني لم أخنه بالغيب }. يحتمل أن مرادها بذلك زوجها أي: ليعلم أني حين أقررت أني راودت يوسف، أني لم أخنه بالغيب، أي: لم يجر مني إلا مجرد المراودة، ولم أفسد عليه فراشه، ويحتمل أن المراد بذلك ليعلم يوسف حين أقررت أني أنا الذي راودته، وأنه صادق أني لم أخنه في حال غيبته عني، { وأن الله لا يهدي كيد الخائنين } فإن كل خائن، لا بد أن تعود خيانته ومكره على نفسه، ولا بد أن يتبين أمره. ثم لما كان في هذا الكلام نوع تزكية لنفسها، وأنه لم يجر منها ذنب في شأن يوسف، استدركت فقالت: { ومآ أبرىء نفسي } أي: من المراودة والهم، والحرص الشديد، والكيد في ذلك { إن النفس لأمارة بالسوء } أي: لكثيرة الأمر لصاحبها بالسوء، أي: الفاحشة، وسائر الذنوب، فإنها مركب الشيطان، ومنها يدخل على الإنسان { إلا ما رحم ربي } فنجاه من نفسه الأمارة، حتى صارت نفسه مطمئنة إلى …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

… واسم امرأته راعيل بنت رعائيل. وقال غيره: اسمها زليخا. وقال محمد بن إسحاق أيضا، عن محمد بن السائب، عن أبي صالح، عن ابن عباس: كان الذي باعه بمصر مالك بن دعر بن بويب (3) بن عنقا بن مديان بن إبراهيم، فالله أعلم. وقال أبو إسحاق، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود أنه قال: أفرس الناس ثلاثة: عزيز مصر حين قال لامرأته: {أكرمي مثواه} والمرأة التي قالت لأبيها [عن موسى] (4) : {يا أبت استأجره إن خير من استأجرت القوي الأمين} [القصص: 26] وأبو بكر الصديق حين استخلف عمر بن الخطاب، رضي الله عنهما (5) . يقول تعالى: وكما أنقذنا يوسف من إخوته، {وكذلك مكنا ليوسف في الأرض} يعني: بلاد مصر، {ولنعلمه من تأويل الأحاديث} قال مجاهد والسدي: هو تعبير الرؤيا، {والله غالب على أمره} أي (6) إذا أراد شيئا فلا يرد ولا يمانع ولا يخالف، بل هو الغالب لما سواه. قال سعيد بن جبير في قوله: {والله غالب على أمره} أي: فعال لما يشاء. وقوله: {ولكن أكثر الناس لا يعلمون} يقول: لا يدرون حكمته في خلقه، وتلطفه لما يريد (7) . وقوله: {ولما بلغ} أي: يوسف عليه السلام {أشده} أي: استكمل عقله (8) وتم خلقه. {آتيناه حكما وعلما} يعني: النبوة، إنه حباه بها بين أولئك الأقوام، {وكذلك نجزي المحسنين} أي: إنه كان محسنا في عمله، عاملا بطاعة ربه تعالى. وقد اختلف في مقدار المدة التي بلغ فيها أشده، فقال ابن عباس ومجاهد وقتادة: ثلاث وثلاثون. وعن ابن عباس: بضع وثلاثون. وقال الضحاك: عشرون. وقال الحسن: أربعون سنة. وقال عكرمة: خمس وعشرون سنة. وقال السدي: ثلاثون سنة. وقال سعيد بن جبير: ثمانية عشرة سنة. وقال الإمام مالك، وربيعة، وزيد بن أسلم، والشعبي: الأشد الحلم. وقيل غير ذلك،

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير) (ابن كثير، ت ٧٧٤هـ: ٤/٣٧٨) ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

وذكر أن اسمه قطفير حدثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، قال: «كان اسم الذي اشتراه قطفير» وقيل: إن اسمه إطفير بن روحيب، وهو العزيز، وكان على خزائن مصر، وكان الملك يومئذ الريان بن الوليد، رجلا من العماليق كذلك

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ١٣/٦١) ↗

التحرير والتنوير

أشبع للسامع، فجاءت هذه السورة على أسلوب استيعاب القصة تحديا لهم بالمعارضة. على أنها مع ذلك قد طوت كثيرا من القصة من كل ما ليس له كبير أثر في العبرة. ولذلك ترى في خلال السورة وكذلك مكنا ليوسف في الأرض [سورة يوسف: 56] مرتين كذلك كدنا ليوسف [سورة يوسف: 76] فتلك عبر من أجزاء القصة. وما تخلل ذلك من الحكمة في أقوال الصالحين كقوله: عليه توكلت وعليه فليتوكل المتوكلون [سورة يوسف: 67] ، وقوله: إنه من يتق ويصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين [سورة يوسف: 90] . [1] 1] بسم الله الرحمن الرحيم الر تلك آيات الكتاب المبين (1) الر. تقدم الكلام على نظاير الر ونحوها في أول سورة البقرة. تلك آيات الكتاب المبين. الكلام على تلك آيات الكتاب مضى في سورة يونس. ووصف الكتاب هنا ب المبين ووصف به في طالعة سورة يونس بالحكيم لأن ذكر وصف إبانته هنا أنسب، إذ كانت القصة التي تضمنتها هذه السورة مفصلة مبينة لأهم ما جرى في مدة يوسف- عليه السلام- بمصر. فقصة يوسف- عليه السلام- لم تكن معروفة للعرب قبل نزول القرآن إجمالا ولا تفصيلا، بخلاف قصص الأنبياء: هود، وصالح، وإبراهيم، ولوط، وشعيب- عليهم السلام أجمعين-، إذ كانت معروفة لديهم إجمالا، فلذلك كان القرآن مبينا إياها ومفصلا.

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ١٢/٢٠٠) ↗