سورة يوسف · الآية ٥٠
﴿وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ ۖ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَىٰ رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ۚ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ﴾
Va kâlal maliku’tûnî bihî falammâ câ’ahur rasûlu kâlar-ci ilâ rabbika fas’alhu mâ bâlun nisvatil lâtî katta’na aydiyahunn inna rabbî bikaidihinna ’alîm
“Hükümdar: "Onu bana getirin" dedi. Yusuf'a elçi gelince, "Efendine dön, kadınlar niçin ellerini kesmişlerdi bir sor; doğrusu Rabbim onların hilesini bilir" dedi”
Yusuf 12:50 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Melik} yanındakilere {Onu bana getirin} dedi. Yani Yusuf aleyhisselâmı zindandan çıkarıp huzuruna getirsinler. Elçi Yusuf'a gelip melikin huzuruna gelmesini emredince, Yusuf çıkmakta acele etmedi; tam temizliği ortaya çıkıncaya kadar bekledi. Bu, onun sabrının, aklının ve olgun görüşünün bir göstergesiydi. Bunun üzerine elçiye {Rabbinin yanına dön} dedi; burada "rabbin" ile melik kastediliyor. {Ellerini kesen kadınların durumunu ona sor} yani onların işinin ve hikâyelerinin ne olduğunu sor, çünkü onların durumu açık ve bellidir. {Şüphesiz Rabbim onların hilesini bilir.} Melik kadınları çağırıp şöyle dedi: {Yusuf'u nefsine çağırdığınızda işiniz neydi?} Yani durumunuz neydi? Yusuf'ta şüphe uyandıracak bir şey gördünüz mü? Kadınlar onu temize çıkardılar ve {Allah'ı tenzih ederiz, onda bir kötülük bildiğimiz yok} dediler; yani az da çok da bir kötülük bilmiyoruz. Bunun üzerine suçlamanın dayandığı sebep ortadan kalktı ve geriye yalnızca Aziz'in karısının sözü kaldı. {Aziz'in karısı dedi ki: Şimdi gerçek ortaya çıktı.} Yani apaçık belirdi. Bundan önce Yusuf'a zindanı gerektiren kötülük ve iftirayı yakıştırıyorduk. {Ben onu nefsime çağırdım; o ise doğrulardandır.} Sözlerinde ve temizliğinde doğru söylüyor. {Bu, Yusuf'un zimmete girmediğini bilmesi içindir} —yani bu itiraf, Yusuf'u gıyabında ihanet etmediğimi bilsin diyedir. Bununla kocasını kastettiği de söylenmiştir: Yani onun gıyabında ona ihanet etmediğimi bilsin; yalnızca ona yönelmekle yetindim, yatağını kirletmedim. Yusuf'un, itiraf ettiğim zaman benim onu çağıran olduğumu ve gıyabında ona ihanet etmediğimi bilmesi kastedilmiş de olabilir. {Şüphesiz Allah hainlerin hilesini başarıya ulaştırmaz.} Zira her hain, hıyanetinin ve hilesinin vebalini kendi nefsine döndürür ve durumu mutlaka ortaya çıkar. Bu sözde bir nevi kendini temize çıkarma bulunduğundan, Yusuf hakkında bir günah işlemediğini belirtmek için şöyle ekledi: {Ben nefsimi aklamıyorum.} Yani arzudan, ihtiraslı istekten ve bu konudaki hileden kendimi aklamıyorum. {Çünkü nefis, insanı kötülüğe çok emredicidir,} yani zina ve diğer günahlara. Nefis, şeytanın binek yeridir ve insana oradan girer. {Rabbimin merhamet ettiği hariç.} Yani Rabbim onu emmâre nefsinden kurtarırsa, nefsi Rabbine huzur bulur, hidayetin çağrısına boyun eğer ve helâke çağıranlara karşı gelir. Bu durum nefisten değil, Allah'ın kuluna olan lütuf ve rahmetindendir. {Şüphesiz Rabbim çok bağışlayan, çok merhametlidir.} Yani günahlara ve isyanlara cüret edip tevbe ederek Allah'a yönelenleri bağışlar ve tevbelerini kabul ederek onlara salih amelleri nasip etmekle merhamet eder. Doğrusu bu sözün Aziz'in karısına ait olduğu, Yusuf'a ait olmadığıdır; çünkü söz onun sözünün bağlamındadır ve Yusuf o sırada zindanda olup orada bulunmamaktadır. Melik ve halk Yusuf'un tam temizliğini anlayınca melik şöyle haber gönderdi: {Onu bana getirin, kendime özel danışman yapayım.} Yani onu bana has ve yakın kılayım; onu saygıyla ve ikramla huzuruma getirin. {Onunla konuşunca} sözü hoşuna gitti ve onun yanındaki yeri arttı; bu yüzden ona dedi ki: {Şüphesiz sen bugün katımızda makam sahibi ve güvenilir birisin.} Yani sen bizim yanımızda yüksek mevkiye sahip ve sırlara karşı emin birisin. Bunun üzerine Yusuf, genel maslahatı gözeterek {Beni yeryüzünün hazinelerinin başına getir} dedi; yani yeryüzünün vergi ve tahıl hazinelerine, koruyan ve idare eden bir vekil olarak. {Şüphesiz ben, koruyucu ve bilgiliyim.} Yani kendi sorumluluğundaki şeyleri koruyan, hiçbir şeyin yersiz yere zayi olmasına izin vermeyen, girenleri ve çıkanları denetleyen, verme ve alma, tasarruf ve idarenin her türlüsünü bilen biriyim. Bu, Yusuf'un makam hırsından değil, genel fayda isteğindendi. Yusuf'un kendisinde, onların bilmediği bir liyakat, emanet ve koruma yeteneği olduğunu bilmekteydi. Bu yüzden melikten yeryüzü hazinelerinin başına getirilmesini istedi; melik de onu bu göreve getirdi. Allah Teâlâ buyurur: {Böylece} yani zikredilen bu sebepler ve tedbirlerle, {Yusuf'a yeryüzünde yer verdik; istediği yerde konaklar.} Bol bir rahatlık, geniş bir nimet ve yüksek bir mevkiyle. {Rahmetimizle dilediğimizi nimetlendiririz.} Bu, Allah'ın Yusuf'a olan rahmetidir; onu ona isabet ettirmiş ve ona takdir etmiştir ve bu rahmet yalnızca dünya nimetiyle sınırlı değildir. {Güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz.} Yusuf aleyhisselâm güzel davrananların önderlerindendir; bu yüzden dünyada da güzellik, ahirette de güzellik vardır. Nitekim şöyle buyurulmuştur: {Ahiret mükâfatı, iman edip takva sahibi olanlar için elbette daha hayırlıdır.} Yani takvayı ve imanı birlikte taşıyanlar için; takva ile Allah'ın yasakladığı büyük ve küçük günahlar terk edilir, tam iman ile kalbin Allah'ın tasdik etmeyi emrettiği şeyleri tasdik etmesi, bunu kalp amelleri ve organların vacip ve müstehap amellerinin takip etmesi sağlanır.
Arapça metin
يقول تعالى: { وقال الملك } لمن عنده { ائتوني به } أي: بيوسف عليه السلام، بأن يخرجوه من السجن ويحضروه إليه، فلما جاء يوسف الرسول وأمره بالحضور عند الملك، امتنع عن المبادرة إلى الخروج، حتى تتبين براءته التامة، وهذا من صبره وعقله ورأيه التام. ف { قال } للرسول: { ارجع إلى ربك } يعني به الملك. { فاسأله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن } أي: اسأله ما شأنهن وقصتهن، فإن أمرهن ظاهر متضح { إن ربي بكيدهن عليم }. فأحضرهن الملك، وقال: { ما خطبكن } أي: شأنكن { إذ راودتن يوسف عن نفسه } فهل رأيتن منه ما يريب؟. فبرأنه و { قلن حاش لله ما علمنا عليه من سوء } أي: لا قليل ولا كثير، فحينئذ زال السبب الذي تنبني عليه التهمة، ولم يبق إلا ما عند امرأة العزيز، ف { قالت امرأت العزيز الآن حصحص الحق } أي: تمحض وتبين، بعد ما كنا ندخل معه من السوء والتهمة، ما أوجب له السجن { أنا راودته عن نفسه وإنه لمن الصادقين } في أقواله وبراءته، { ذلك } الإقرار، الذي أقررت [أني راودت يوسف]، { ليعلم أني لم أخنه بالغيب }. يحتمل أن مرادها بذلك زوجها أي: ليعلم أني حين أقررت أني راودت يوسف، أني لم أخنه بالغيب، أي: لم يجر مني إلا مجرد المراودة، ولم أفسد عليه فراشه، ويحتمل أن المراد بذلك ليعلم يوسف حين أقررت أني أنا الذي راودته، وأنه صادق أني لم أخنه في حال غيبته عني، { وأن الله لا يهدي كيد الخائنين } فإن كل خائن، لا بد أن تعود خيانته ومكره على نفسه، ولا بد أن يتبين أمره. ثم لما كان في هذا الكلام نوع تزكية لنفسها، وأنه لم يجر منها ذنب في شأن يوسف، استدركت فقالت: { ومآ أبرىء نفسي } أي: من المراودة والهم، والحرص الشديد، والكيد في ذلك { إن النفس لأمارة بالسوء } أي: لكثيرة الأمر لصاحبها بالسوء، أي: الفاحشة، وسائر الذنوب، فإنها مركب الشيطان، ومنها يدخل على الإنسان { إلا ما رحم ربي } فنجاه من نفسه الأمارة، حتى صارت نفسه مطمئنة إلى …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
وسلامه عليه، ففي المسند والصحيحين من حديث الزهري، عن سعيد وأبي سلمة، عن أبي هريرة، رضي الله عنه، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "نحن أحق بالشك من إبراهيم إذ قال {رب أرني كيف تحي الموتى قال أولم تؤمن قال بلى ولكن ليطمئن قلبي} [البقرة: 260] ويرحم الله لوطا لقد كان يأوي إلى ركن شديد، ولو لبثت في السجن ما لبث يوسف لأجبت الداعي" (1) وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، حدثنا محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي صلى الله عليه وسلم في قوله: {فاسأله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن إن ربي بكيدهن عليم} فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "لو كنت أنا لأسرعت الإجابة، وما ابتغيت العذر" (2) . وقال عبد الرزاق: أخبرنا ابن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "لقد عجبت من يوسف وصبره وكرمه، والله يغفر له، حين سئل عن البقرات العجاف والسمان، ولو كنت مكانه ما أجبتهم حتى أشترط أن يخرجوني. ولقد عجبت من يوسف وصبره وكرمه، والله يغفر له، حين أتاه الرسول، ولو كنت مكانه لبادرتهم الباب، ولكنه أراد أن يكون له العذر". هذا حديث مرسل (3) وقوله تعالى: {قال ما خطبكن إذ راودتن يوسف عن نفسه} إخبار عن الملك حين جمع النسوة اللاتي قطعن أيديهن عند امرأة العزيز، فقال مخاطبا لهن كلهن -وهو يريد امرأة وزيره، وهو العزيز -: {ما خطبكن} أي: شأنكن وخبركن {إذ راودتن يوسف عن نفسه} يعني: يوم الضيافة؟ {قلن حاش لله ما علمنا عليه من سوء} أي: قالت النسوة جوابا للملك: حاش لله أن يكون يوسف متهما، والله ما علمنا عليه من سوء. فعند ذلك {قالت امرأة العزيز الآن حصحص الحق} قال ابن عباس، ومجاهد، وغير واحد: تقول الآن: تبين الحق وظهر وبرز. {أنا راودته عن نفسه وإنه لمن الصادقين} أي: في قوله: {هي راودتني عن نفسي} {ذلك ليعلم أني لم أخنه بالغيب} تقول: إنما اعترفت بهذا …
تفسير الطبري (جامع البيان)
رؤيا الملك عن يوسف، علم الملك حقيقة ما أفتاه به من تأويل رؤياه، وصحة ذلك، وقال الملك: ائتوني بالذي عبر رؤياي هذه
التحرير والتنوير
50] وقال الملك ائتوني به فلما جاءه الرسول قال ارجع إلى ربك فسئله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن إن ربي بكيدهن عليم (50) قال الملك: ائتوني به لما أبلغه الساقي صورة التعبير. والخطاب للملأ ليرسلوا من يعينونه لجلبه. ولذلك فرع عليه فلما جاءه الرسول. فالتقدير: فأرسلوا رسولا منهم. وضميرا الغائب في قوله: به وقوله: جاءه عائدان إلى يوسف- عليه السلام-. وضمير قال المستتر كذلك. وقد أبى يوسف- عليه السلام- الخروج من السجن قبل أن تثبت براءته مما رمي به في بيت العزيز، لأن ذلك قد بلغ الملك لا محالة لئلا يكون تبريزه في التعبير الموجب لإطلاقه من السجن كالشفيع فيه فيبقى حديث قرفه بما قرف به فاشيا في الناس فيتسلق به الحاسدون إلى انتقاص شأنه عند الملك يوما ما، فإن تبرئة العرض من التهم الباطلة مقصد شرعي، وليكون حضوره لدى الملك مرموقا بعين لا تنظر إليه بشائبة نقص. وجعل طريق تقرير براءته مفتتحة بالسؤال عن الخبر لإعادة ذكره من أوله، فمعنى فسئله بلغ إليه سؤالا من قبلي. وهذه حكمة عظيمة تحق بأن يؤتسى بها. وهي تطلب المسجون باطلا أن يبقى في السجن حتى تتبين براءته من السبب الذي سجن لأجله، وهي راجعة إلى التحلي بالصبر حتى يظهر النصر. وقال النبيء صلى الله عليه وسلم: «لو لبثت ما لبث يوسف في السجن لأجبت الداعي» ، أي داعي الملك وهو الرسول الذي في قوله تعالى: فلما جاءه الرسول، أي لما راجعت الملك. فهذه إحدى الآيات والعبر التي أشار إليها قوله تعالى: لقد كان في يوسف وإخوته آيات للسائلين [سورة يوسف: 7] .