سورة يوسف · الآية ٣٩
﴿يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ﴾
Yâ sâhibayis sicni ’a-arbâbum mutafarrikûna hayrun amil lâhul vâhidul kahhâr
“Ey mahpus arkadaşlarım! Ayrı ayrı bir sürü uydurma rabler mi daha iyidir, yoksa her şeyden üstün tek Allah mı”
Yusuf 12:39 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yani: {Ve} Yusuf zindana girdiğinde, onunla birlikte zindana giren kimseler arasında {iki genç} (yani iki delikanlı) vardı. Her biri bir rüya görmüş ve Yusuf'a anlatıp yorumlamasını istemişti. {Onlardan biri: "Ben kendimi rüyamda şarap sıkarken görüyorum" dedi, diğeri de: "Ben başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu bildir" dedi.} Sözleri: {Biz seni iyilik yapanlardan görüyoruz} demeleri, yani halka iyilik eden kimselerden olduğunu, bu yüzden rüyalarımızı yorumlamakta bize de iyilik etmesini istemeleri anlamına gelir. Böylece Yusuf'un iyiliğine başvurmuş oldular. {Yusuf} onların bu isteğine karşılık olarak şöyle dedi: {Size rızık olarak verilen yemek gelmeden önce, size onun yorumunu mutlaka bildiririm.} Yani gönlünüz rahat etsin; rüyanızı yorumlamaya hemen başlayacağım. Öğle yemeğiniz veya akşam yemeğiniz size gelmeden önce, ilk gelen yemekten önce size yorumunu bildireceğim. Yusuf aleyhisselam, ihtiyaçlarının belli olduğu bu anda onları imana davet etmeyi amaçlamış olabilir; böylece davetine daha çok etki eder ve daha çok kabul görür. Sonra şöyle dedi: {Bu} size söyleyeceğim yorum {Rabbimin bana öğrettiği} şeylerdendir. Yani bu, Allah'ın bana öğrettiği bir ilimdir ve bana bu konuda ihsanda bulunmuştur. Bunun sebebi de şudur: {Ben, Allah'a iman etmeyen ve ahirete inanmayan, onlar kâfir olan bir kavmin dinini terk ettim.} Terk etmek, bir şeye girip sonra ondan ayrılmak şeklinde olabileceği gibi, hiç girmemiş olan için de kullanılır. Bu yüzden Yusuf'un daha önce İbrahim'in dini dışında bir din üzerinde olduğu söylenemez. {Babalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum.} Sonra bu dini şöyle açıklamıştır: {Bizim için uygun değildir} yani yaraşmaz ve doğru değildir, {Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız.} Aksine Allah'ı tek olarak kabul eder, dini ve ibadeti yalnız O'na has kılarız. {Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır.} Yani bu, Allah'ın bize olan en büyük lütuf ve ihsanıdır; O'nun hidayet verdiği herkese de aynı lütuf verilmiştir. Çünkü İslam'ı ve doğru dini kullara bahşetmesi, Allah'ın lütfunun en üstünüdür. Onu kabul edip ona boyun eğen kimse, nasibini almış ve en büyük nimete ve en yüce faziletlere kavuşmuştur. {Ancak insanların çoğu şükretmez.} Bu sebeple, kendilerine lütuf ve ihsan ulaşmasına rağmen bunu kabul etmezler ve Allah'a hakkını vermezler. Bu sözde, Yusuf'un izlediği yola teşvik vardır; bu açıktır. Çünkü iki gencin onu büyük bir saygıyla ve yüceltmeyle gördükleri, onun da iyilikseven bir öğretmen olduğu kendisine anlaşılınca, Yusuf onlara şunu hatırlatmıştır: İçinde bulunduğum bu hal, tamamen Allah'ın lütuf ve ihsanındandır; çünkü beni şirkten korumuş ve babalarının dinine uymamı nasip etmiştir. Gördüğünüz şeylere bununla ulaştım; öyleyse siz de benim izlediğim yolu izlemelisiniz. Sonra onlara açıkça davetini yaptı ve şöyle dedi: {Ey zindan arkadaşlarım! Çok sayıda dağınık ilâhlar mı daha hayırlı, yoksa tek ve her şeye galip olan Allah mı?} Yani, ne fayda ne zarar verebilen, ne verebilen ne engelleyebilen aciz ve zayıf rabler; ağaçlar, taşlar, melekler, ölüler ve müşriklerin taptığı diğer türlü ilâhlar... Bunlar mı daha hayırlı, yoksa bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah mı? O, zatında, sıfatlarında ve fiillerinde {tek}tir; bunlardan hiçbirinde ona ortak yoktur. {Kahhar}dır; yani her şey O'nun kahrına ve egemenliğine boyun eğmiştir. O'nun dilediği olur, dilemediği olmaz. {Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, perçeminden O tutmuş olmasın.} [Kur'an: Hud, 56]. Bilinmektedir ki, bu şanda ve bu vasıfta olan Allah, sadece isimlerden ibaret olan, hiçbir kemali ve hiçbir fiili bulunmayan dağınık ilâhlardan daha hayırlıdır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Ondan başka taptıklarınız, sizin ve atalarınızın koyduğu isimlerden başka bir şey değildir.} Yani, ona ilâh adını verdiğiniz isimlerden ibarettirler; oysa hiçbir şey değillerdir ve ilâhlık sıfatlarından hiçbiri onlarda yoktur. {Allah da bunlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.} Aksine Allah, bunlara ibadet etmekten nehyeden ve bunların batıl olduğunu açıklayan bir delil indirmiştir. Allah bunlar hakkında bir delil indirmediğine göre, onlar için ne bir yol, ne bir vesile, ne de bir dayanak vardır. Çünkü hüküm yalnızca Allah'ındır; emreden ve yasaklayan O'dur, şeriatları koyan ve hükümleri belirleyen de O'dur. Sizi emreden de O'dur: {Ancak O'na kulluk etmeniz; işte doğru din budur.} Yani her hayra ulaştıran dosdoğru yol budur. Bunun dışındaki dinler doğru değildir, bilakis her kötülüğe götüren eğri yollardır. {Ancak insanların çoğu bilmez.} Yani şeylerin gerçeklerini bilmezler. Oysa tek Allah'a kulluk ile O'na ortak koşmak arasındaki fark, eşyanın en açık ve en belirgin olanıdır. Ancak insanların çoğu bunu bilmediği için, şirke düşmüşlerdir. Yusuf aleyhisselam, zindan arkadaşlarını yalnız Allah'a ibadet etmeye ve dini yalnız O'na has kılmaya çağırmıştır. Muhtemelen ikisi de bu daveti kabul edip boyun eğmiş ve böylece nimet üzerlerine tamamlanmıştır. Ya da bu davete rağmen şirklerinde devam etmiş olabilirler; bu durumda da onlar aleyhine delil ortaya çıkmıştır. Sonra Yusuf aleyhisselam, daha önce vaat ettiği gibi, onların rüyalarını yorumlamaya başladı ve şöyle dedi: {Ey zindan arkadaşlarım! Ama biri...}
Arapça metin
أي: { و } لما دخل يوسف السجن، كان في جملة من { دخل معه السجن فتيان } أي: شابان، فرأى كل واحد منهما رؤيا، فقصها على يوسف ليعبرها، ف { قال أحدهمآ إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا } وذلك الخبز { تأكل الطير منه نبئنا بتأويله } أي: بتفسيره، وما يؤول إليه أمرهما، وقولهما: { إنا نراك من المحسنين } أي: من أهل الإحسان إلى الخلق، فأحسن إلينا في تعبيرك لرؤيانا، كما أحسنت إلى غيرنا، فتوسلا ليوسف بإحسانه. ف { قال } لهما مجيبا لطلبتهما: { لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما } أي: فلتطمئن قلوبكما، فإني سأبادر إلى تعبير رؤياكما، فلا يأتيكما غداؤكما أو عشاؤكما، أول ما يجيء إليكما، إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما. ولعل يوسف عليه الصلاة والسلام قصد أن يدعوهما إلى الإيمان في هذه الحال التي بدت حاجتهما إليه، ليكون أنجع لدعوته، وأقبل لهما. ثم قال: { ذلكما } التعبير الذي سأعبره لكما { مما علمني ربي } أي: هذا من علم الله علمنيه وأحسن إلي به، وذلك { إني تركت ملة قوم لا يؤمنون بالله وهم بالآخرة هم كافرون } والترك كما يكون للداخل في شيء ثم ينتقل عنه، يكون لمن لم يدخل فيه أصلا. فلا يقال: إن يوسف كان من قبل، على غير ملة إبراهيم. { واتبعت ملة آبآئي إبراهيم وإسحاق ويعقوب } ثم فسر تلك الملة بقوله: { ما كان لنآ } أي: ما ينبغي ولا يليق بنا { أن نشرك بالله من شيء } بل نفرد الله بالتوحيد، ونخلص له الدين والعبادة. { ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس } أي: هذا من أفضل مننه وإحسانه وفضله علينا، وعلى من هداه الله كما هدانا، فإنه لا أفضل من منة الله على العباد بالإسلام والدين القويم، فمن قبله وانقاد له فهو حظه، وقد حصل له أكبر النعم وأجل الفضائل. { ولكن أكثر الناس لا يشكرون } فلذلك تأتيهم المنة والإحسان، فلا يقبلونها ولا يقومون لله بحقه، وفي هذا من الترغيب للطريق …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
[أي] (1) الذي ولى (2) كل شيء بعز جلاله، وعظمة (3) سلطانه. ثم بين لهما أن التي يعبدونها ويسمونها آلهة، إنما هو جهل (4) منهم، وتسمية من تلقاء أنفسهم، تلقاها خلفهم عن سلفهم، وليس لذلك مستند من عند الله؛ ولهذا قال: {ما أنزل الله بها من سلطان} أي: حجة ولا برهان. ثم أخبرهم أن الحكم والتصرف والمشيئة والملك كله لله، وقد أمر عباده قاطبة ألا يعبدوا إلا إياه، ثم قال: ذلك الدين القيم أي: هذا الذي أدعوكم إليه من توحيد الله، وإخلاص العمل له، هو الدين المستقيم، الذي أمر الله به وأنزل به الحجة والبرهان الذي يحبه ويرضاه، {ولكن أكثر الناس لا يعلمون} أي: فلهذا كان أكثرهم مشركين. {وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين} [يوسف: 103] . وقد قال ابن جريج: إنما عدل بهم يوسف عن تعبير الرؤيا إلى هذا، لأنه عرف أنها ضارة لأحدهما، فأحب أن يشغلهما بغير ذلك، لئلا يعاودوه فيها، فعاودوه، فأعاد عليهم الموعظة. (5) وفي هذا الذي قاله نظر؛ لأنه قد وعدهما أولا بتعبيرها (6) ولكن جعل سؤالهما له على وجه التعظيم والاحترام وصلة وسببا إلى دعائهما إلى التوحيد والإسلام، لما رأى في سجيتهما من قبول الخير والإقبال عليه، والإنصات إليه، ولهذا لما فرغ من دعوتهما، شرع في تعبير رؤياهما، من غير تكرار سؤال فقال: يقول لهما: {يا صاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا} وهو الذي رأى أنه يعصر خمرا، ولكنه لم يعينه لئلا يحزن ذاك، ولهذا أبهمه في قوله: {وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه} وهو في نفس الأمر الذي رأى أنه يحمل فوق رأسه خبزا. ثم أعلمهما أن هذا قد فرغ منه، وهو واقع لا محالة؛ لأن الرؤيا على رجل طائر ما لم تعبر، فإذا عبرت وقعت. وقال الثوري، عن عمارة بن القعقاع عن إبراهيم، عن عبد الله قال: لما قالا ما قالا وأخبرهما، قالا ما رأينا شيئا. فقال: {قضي الأمر الذي فيه تستفتيان}
تفسير الطبري (جامع البيان)
{يا صاحبي السجن} [يوسف: 39] يعني: يا من هو في السجن. وجعلهما صاحبيه لكونهما فيه، كما قال الله تعالى لسكان الجنة {أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون} [البقرة: 82] وكذلك قال لأهل النار، وسماهم أصحابها لكونهم فيها
التحرير والتنوير
الانحطاط في الدنيا والعذاب في الآخرة، ولأن الإعراض عن النظر في أدلة صدق الرسل كفر بنعمة العقل والنظر. [39، 40] يا صاحبي السجن أأرباب متفرقون خير أم الله الواحد القهار (39) ما تعبدون من دونه إلا أسماء سميتموها أنتم وآباؤكم ما أنزل الله بها من سلطان إن الحكم إلا لله أمر ألا تعبدوا إلا إياه ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون (40) استيناف ابتدائي مصدر بتوجيه الخطاب إلى الفتيين بطريق النداء المسترعي سمعهما إلى ما يقوله للاهتمام به. وعبر عنهما بوصف الصحبة في السجن دون اسميهما إما لجهل اسميهما عنده إذ كانا قد دخلا السجن معه في تلك الساعة قبل أن تطول المعاشرة بينهما وبينه، وإما للإيذان بما حدث من الصلة بينهما وهي صلة المماثلة في الضراء الإلف في الوحشة، فإن الموافقة في الأحوال صلة تقوم مقام صلة القرابة أو تفوقها. واتفق القراء على- كسر سين- السجن هنا بمعنى البيت الذي يسجن فيه المعاقبون، لأن الصاحب لا يضاف إلى السجن إلا بمعنى المكان. والإضافة هنا على تقدير حرف الظرفية، مثل: مكر الليل، أي يا صاحبين في السجن. وأراد بالكلام الذي كلمهما به تقريرهما بإبطال دينهما، فالاستفهام تقريري. وقد رتب لهما الاستدلال بوجه خطابي قريب من أفهام العامة، إذ