سورة يوسف · الآية ٣٧
﴿قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ۚ ذَٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي ۚ إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ﴾
Kâla lâ yâtîkumâ ta’âmun turzakânihîe illâ nabbâtukumâ bitâvîlihî kabla any yâtiyakumâ zâli kumâ mimmâ ’allamanî rabbî innî taraktu millata kavmil lâ yu’minûna billâhi vahum bil âhirati hum kâfirûn
“Yusuf: "Rabbimin bana öğrettiği bilgi ile, daha yiyeceğiniz yemek gelmeden size onu yorumlarım. Doğrusu ben, Allah'a inanmayan ve ahireti inkar eden, bir milletin dinini bırakmışımdır”
Yusuf 12:37 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yani: {Ve} Yusuf zindana girdiğinde, onunla birlikte zindana giren kimseler arasında {iki genç} (yani iki delikanlı) vardı. Her biri bir rüya görmüş ve Yusuf'a anlatıp yorumlamasını istemişti. {Onlardan biri: "Ben kendimi rüyamda şarap sıkarken görüyorum" dedi, diğeri de: "Ben başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu bildir" dedi.} Sözleri: {Biz seni iyilik yapanlardan görüyoruz} demeleri, yani halka iyilik eden kimselerden olduğunu, bu yüzden rüyalarımızı yorumlamakta bize de iyilik etmesini istemeleri anlamına gelir. Böylece Yusuf'un iyiliğine başvurmuş oldular. {Yusuf} onların bu isteğine karşılık olarak şöyle dedi: {Size rızık olarak verilen yemek gelmeden önce, size onun yorumunu mutlaka bildiririm.} Yani gönlünüz rahat etsin; rüyanızı yorumlamaya hemen başlayacağım. Öğle yemeğiniz veya akşam yemeğiniz size gelmeden önce, ilk gelen yemekten önce size yorumunu bildireceğim. Yusuf aleyhisselam, ihtiyaçlarının belli olduğu bu anda onları imana davet etmeyi amaçlamış olabilir; böylece davetine daha çok etki eder ve daha çok kabul görür. Sonra şöyle dedi: {Bu} size söyleyeceğim yorum {Rabbimin bana öğrettiği} şeylerdendir. Yani bu, Allah'ın bana öğrettiği bir ilimdir ve bana bu konuda ihsanda bulunmuştur. Bunun sebebi de şudur: {Ben, Allah'a iman etmeyen ve ahirete inanmayan, onlar kâfir olan bir kavmin dinini terk ettim.} Terk etmek, bir şeye girip sonra ondan ayrılmak şeklinde olabileceği gibi, hiç girmemiş olan için de kullanılır. Bu yüzden Yusuf'un daha önce İbrahim'in dini dışında bir din üzerinde olduğu söylenemez. {Babalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum.} Sonra bu dini şöyle açıklamıştır: {Bizim için uygun değildir} yani yaraşmaz ve doğru değildir, {Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız.} Aksine Allah'ı tek olarak kabul eder, dini ve ibadeti yalnız O'na has kılarız. {Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır.} Yani bu, Allah'ın bize olan en büyük lütuf ve ihsanıdır; O'nun hidayet verdiği herkese de aynı lütuf verilmiştir. Çünkü İslam'ı ve doğru dini kullara bahşetmesi, Allah'ın lütfunun en üstünüdür. Onu kabul edip ona boyun eğen kimse, nasibini almış ve en büyük nimete ve en yüce faziletlere kavuşmuştur. {Ancak insanların çoğu şükretmez.} Bu sebeple, kendilerine lütuf ve ihsan ulaşmasına rağmen bunu kabul etmezler ve Allah'a hakkını vermezler. Bu sözde, Yusuf'un izlediği yola teşvik vardır; bu açıktır. Çünkü iki gencin onu büyük bir saygıyla ve yüceltmeyle gördükleri, onun da iyilikseven bir öğretmen olduğu kendisine anlaşılınca, Yusuf onlara şunu hatırlatmıştır: İçinde bulunduğum bu hal, tamamen Allah'ın lütuf ve ihsanındandır; çünkü beni şirkten korumuş ve babalarının dinine uymamı nasip etmiştir. Gördüğünüz şeylere bununla ulaştım; öyleyse siz de benim izlediğim yolu izlemelisiniz. Sonra onlara açıkça davetini yaptı ve şöyle dedi: {Ey zindan arkadaşlarım! Çok sayıda dağınık ilâhlar mı daha hayırlı, yoksa tek ve her şeye galip olan Allah mı?} Yani, ne fayda ne zarar verebilen, ne verebilen ne engelleyebilen aciz ve zayıf rabler; ağaçlar, taşlar, melekler, ölüler ve müşriklerin taptığı diğer türlü ilâhlar... Bunlar mı daha hayırlı, yoksa bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah mı? O, zatında, sıfatlarında ve fiillerinde {tek}tir; bunlardan hiçbirinde ona ortak yoktur. {Kahhar}dır; yani her şey O'nun kahrına ve egemenliğine boyun eğmiştir. O'nun dilediği olur, dilemediği olmaz. {Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, perçeminden O tutmuş olmasın.} [Kur'an: Hud, 56]. Bilinmektedir ki, bu şanda ve bu vasıfta olan Allah, sadece isimlerden ibaret olan, hiçbir kemali ve hiçbir fiili bulunmayan dağınık ilâhlardan daha hayırlıdır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Ondan başka taptıklarınız, sizin ve atalarınızın koyduğu isimlerden başka bir şey değildir.} Yani, ona ilâh adını verdiğiniz isimlerden ibarettirler; oysa hiçbir şey değillerdir ve ilâhlık sıfatlarından hiçbiri onlarda yoktur. {Allah da bunlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.} Aksine Allah, bunlara ibadet etmekten nehyeden ve bunların batıl olduğunu açıklayan bir delil indirmiştir. Allah bunlar hakkında bir delil indirmediğine göre, onlar için ne bir yol, ne bir vesile, ne de bir dayanak vardır. Çünkü hüküm yalnızca Allah'ındır; emreden ve yasaklayan O'dur, şeriatları koyan ve hükümleri belirleyen de O'dur. Sizi emreden de O'dur: {Ancak O'na kulluk etmeniz; işte doğru din budur.} Yani her hayra ulaştıran dosdoğru yol budur. Bunun dışındaki dinler doğru değildir, bilakis her kötülüğe götüren eğri yollardır. {Ancak insanların çoğu bilmez.} Yani şeylerin gerçeklerini bilmezler. Oysa tek Allah'a kulluk ile O'na ortak koşmak arasındaki fark, eşyanın en açık ve en belirgin olanıdır. Ancak insanların çoğu bunu bilmediği için, şirke düşmüşlerdir. Yusuf aleyhisselam, zindan arkadaşlarını yalnız Allah'a ibadet etmeye ve dini yalnız O'na has kılmaya çağırmıştır. Muhtemelen ikisi de bu daveti kabul edip boyun eğmiş ve böylece nimet üzerlerine tamamlanmıştır. Ya da bu davete rağmen şirklerinde devam etmiş olabilirler; bu durumda da onlar aleyhine delil ortaya çıkmıştır. Sonra Yusuf aleyhisselam, daha önce vaat ettiği gibi, onların rüyalarını yorumlamaya başladı ve şöyle dedi: {Ey zindan arkadaşlarım! Ama biri...}
Arapça metin
أي: { و } لما دخل يوسف السجن، كان في جملة من { دخل معه السجن فتيان } أي: شابان، فرأى كل واحد منهما رؤيا، فقصها على يوسف ليعبرها، ف { قال أحدهمآ إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا } وذلك الخبز { تأكل الطير منه نبئنا بتأويله } أي: بتفسيره، وما يؤول إليه أمرهما، وقولهما: { إنا نراك من المحسنين } أي: من أهل الإحسان إلى الخلق، فأحسن إلينا في تعبيرك لرؤيانا، كما أحسنت إلى غيرنا، فتوسلا ليوسف بإحسانه. ف { قال } لهما مجيبا لطلبتهما: { لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما } أي: فلتطمئن قلوبكما، فإني سأبادر إلى تعبير رؤياكما، فلا يأتيكما غداؤكما أو عشاؤكما، أول ما يجيء إليكما، إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما. ولعل يوسف عليه الصلاة والسلام قصد أن يدعوهما إلى الإيمان في هذه الحال التي بدت حاجتهما إليه، ليكون أنجع لدعوته، وأقبل لهما. ثم قال: { ذلكما } التعبير الذي سأعبره لكما { مما علمني ربي } أي: هذا من علم الله علمنيه وأحسن إلي به، وذلك { إني تركت ملة قوم لا يؤمنون بالله وهم بالآخرة هم كافرون } والترك كما يكون للداخل في شيء ثم ينتقل عنه، يكون لمن لم يدخل فيه أصلا. فلا يقال: إن يوسف كان من قبل، على غير ملة إبراهيم. { واتبعت ملة آبآئي إبراهيم وإسحاق ويعقوب } ثم فسر تلك الملة بقوله: { ما كان لنآ } أي: ما ينبغي ولا يليق بنا { أن نشرك بالله من شيء } بل نفرد الله بالتوحيد، ونخلص له الدين والعبادة. { ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس } أي: هذا من أفضل مننه وإحسانه وفضله علينا، وعلى من هداه الله كما هدانا، فإنه لا أفضل من منة الله على العباد بالإسلام والدين القويم، فمن قبله وانقاد له فهو حظه، وقد حصل له أكبر النعم وأجل الفضائل. { ولكن أكثر الناس لا يشكرون } فلذلك تأتيهم المنة والإحسان، فلا يقبلونها ولا يقومون لله بحقه، وفي هذا من الترغيب للطريق …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
قال مجاهد: يقول: {لا يأتيكما طعام ترزقانه} [في نومكما] (1) {إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما} وكذا قال السدي. وقال ابن أبي حاتم، رحمه الله: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا محمد بن يزيد -شيخ له -حدثنا رشدين، عن الحسن بن ثوبان، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: ما أدري لعل يوسف، عليه السلام، كان يعتاف وهو كذلك، لأني أجد في كتاب الله حين قال للرجلين: {لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله} قال: إذا جاء الطعام حلوا أو مرا اعتاف عند ذلك. ثم قال ابن عباس: إنما علم فعلم. وهذا أثر (2) غريب. ثم قال: وهذا إنما هو من تعليم الله إياي؛ لأني اجتنبت ملة الكافرين بالله واليوم الآخر، فلا يرجون ثوابا ولا عقابا في المعاد. {واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق ويعقوب} يقول: هجرت طريق الكفر والشرك، وسلكت طريق هؤلاء المرسلين، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين، وهكذا يكون حال من سلك طريق الهدى، واتبع المرسلين، وأعرض عن طريق الظالمين (3) فإنه يهدي قلبه ويعلمه ما لم يكن يعلمه، ويجعله إماما يقتدى (4) به في الخير، وداعيا إلى سبيل الرشاد. {ما كان لنا أن نشرك بالله من شيء ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس} هذا التوحيد -وهو الإقرار بأنه لا إله إلا هو وحده لا شريك له، {من فضل الله علينا} أي: أوحاه إلينا، وأمرنا به {وعلى الناس} إذ جعلنا دعاة لهم إلى ذلك {ولكن أكثر الناس لا يشكرون} (5) أي: لا يعرفون نعمة الله عليهم بإرسال الرسل إليهم، بل {بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار} [إبراهيم: 28] . وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا أبو معاوية، حدثنا حجاج، عن عطاء، عن ابن عباس؛ أنه كان يجعل الجد أبا، ويقول: والله فمن (6) شاء لاعناه عند الحجر، ما ذكر الله جدا ولا جدة، قال الله تعالى -يعني إخبارا عن يوسف: {واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق ويعقوب} ثم إن يوسف، عليه السلام، أقبل على الفتيين …
تفسير الطبري (جامع البيان)
منامكما {طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله} [يوسف: 37] في يقظتكما {قبل أن يأتيكما} [يوسف: 37] . وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل ذكر من قال ذلك: حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرو، عن أسباط، عن السدي، قال: " قال يوسف لهما: {لا يأتيكما طعام ترزقانه} [يوسف: 37] في النوم {إلا نبأتكما بتأويله} [يوسف: 37] في اليقظة " حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: " قال يوسف لهما: {لا يأتيكما طعام ترزقانه} [يوسف: 37] يقول: في نومكما {إلا نبأتكما بتأويله} [يوسف: 37] " PageEndV13P160 ويعني بقوله {بتأويله} [يوسف: 36] : ما يئول إليه ويصير ما رأيا في منامهما من الطعام الذي رأيا أنه أتاهما فيه
التحرير والتنوير
وجملة إنا نراك تعليل لانتفاء المستفاد من نبئنا. [37، 38] 38] قال لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما ذلكما مما علمني ربي إني تركت ملة قوم لا يؤمنون بالله وهم بالآخرة هم كافرون (37) واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق ويعقوب ما كان لنا أن نشرك بالله من شيء ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس ولكن أكثر الناس لا يشكرون (38) جملة قال لا يأتيكما جواب عن كلامهما ففصلت على أسلوب حكاية جمل التحاور. أراد بهذا الجواب أن يفترص إقبالهما عليه وملازمة الحديث معه إذ هما يترقبان تعبيره الرؤيا فيدمج في ذلك دعوتهما إلى الإيمان الصحيح مع الوعد بأنه يعبر لهما رؤياهما غير بعيد، وجعل لذلك وقتا معلوما لهم، وهو وقت إحضار طعام المساجين إذ ليس لهم في السجن حوادث يوقتون بها، ولأن انطباق الأبواب وإحاطة الجدران يحول بينهم وبين رؤية الشمس، فليس لهم إلا حوادث أحوالهم من طعام أو نوم أو هبوب منه. ويظهر أن أمد إتيان الطعام حينئذ لم يكن بعيدا كما دل عليه قوله: قبل أن يأتيكما من تعجيله لهما تأويل رؤياهما وأنه لا يتريث في ذلك. ووصف الطعام بجملة ترزقانه تصريح بالضبط بأنه طعام معلوم الوقت لا ترقب طعام يهدى لهما بحيث لا ينضبط حصوله.