سورة يوسف · الآية ٣٦
﴿وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ ۖ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا ۖ وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ ۖ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ ۖ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ﴾
Va dahala ma’ahussicna fata yân kâla ahaduhumâ innîe arânîe a’siru hamranv va kâlal âharu innîe hubzan tâkulut tairu minh nabbi ’nâ bitâvîlihî innâ narâka minal muhsinîn
“Hapse, onunla beraber, iki genç daha girdi. Biri, "Rüyamda şaraplık üzüm sıktığımı gördüm" dedi; diğeri "Başımın üzerinde, kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm" dedi. "Bize bunu yorumla; senin iyi bir kimse olduğunu görüyoruz”
Yusuf 12:36 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yani: {Ve} Yusuf zindana girdiğinde, onunla birlikte zindana giren kimseler arasında {iki genç} (yani iki delikanlı) vardı. Her biri bir rüya görmüş ve Yusuf'a anlatıp yorumlamasını istemişti. {Onlardan biri: "Ben kendimi rüyamda şarap sıkarken görüyorum" dedi, diğeri de: "Ben başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu bildir" dedi.} Sözleri: {Biz seni iyilik yapanlardan görüyoruz} demeleri, yani halka iyilik eden kimselerden olduğunu, bu yüzden rüyalarımızı yorumlamakta bize de iyilik etmesini istemeleri anlamına gelir. Böylece Yusuf'un iyiliğine başvurmuş oldular. {Yusuf} onların bu isteğine karşılık olarak şöyle dedi: {Size rızık olarak verilen yemek gelmeden önce, size onun yorumunu mutlaka bildiririm.} Yani gönlünüz rahat etsin; rüyanızı yorumlamaya hemen başlayacağım. Öğle yemeğiniz veya akşam yemeğiniz size gelmeden önce, ilk gelen yemekten önce size yorumunu bildireceğim. Yusuf aleyhisselam, ihtiyaçlarının belli olduğu bu anda onları imana davet etmeyi amaçlamış olabilir; böylece davetine daha çok etki eder ve daha çok kabul görür. Sonra şöyle dedi: {Bu} size söyleyeceğim yorum {Rabbimin bana öğrettiği} şeylerdendir. Yani bu, Allah'ın bana öğrettiği bir ilimdir ve bana bu konuda ihsanda bulunmuştur. Bunun sebebi de şudur: {Ben, Allah'a iman etmeyen ve ahirete inanmayan, onlar kâfir olan bir kavmin dinini terk ettim.} Terk etmek, bir şeye girip sonra ondan ayrılmak şeklinde olabileceği gibi, hiç girmemiş olan için de kullanılır. Bu yüzden Yusuf'un daha önce İbrahim'in dini dışında bir din üzerinde olduğu söylenemez. {Babalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum.} Sonra bu dini şöyle açıklamıştır: {Bizim için uygun değildir} yani yaraşmaz ve doğru değildir, {Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız.} Aksine Allah'ı tek olarak kabul eder, dini ve ibadeti yalnız O'na has kılarız. {Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır.} Yani bu, Allah'ın bize olan en büyük lütuf ve ihsanıdır; O'nun hidayet verdiği herkese de aynı lütuf verilmiştir. Çünkü İslam'ı ve doğru dini kullara bahşetmesi, Allah'ın lütfunun en üstünüdür. Onu kabul edip ona boyun eğen kimse, nasibini almış ve en büyük nimete ve en yüce faziletlere kavuşmuştur. {Ancak insanların çoğu şükretmez.} Bu sebeple, kendilerine lütuf ve ihsan ulaşmasına rağmen bunu kabul etmezler ve Allah'a hakkını vermezler. Bu sözde, Yusuf'un izlediği yola teşvik vardır; bu açıktır. Çünkü iki gencin onu büyük bir saygıyla ve yüceltmeyle gördükleri, onun da iyilikseven bir öğretmen olduğu kendisine anlaşılınca, Yusuf onlara şunu hatırlatmıştır: İçinde bulunduğum bu hal, tamamen Allah'ın lütuf ve ihsanındandır; çünkü beni şirkten korumuş ve babalarının dinine uymamı nasip etmiştir. Gördüğünüz şeylere bununla ulaştım; öyleyse siz de benim izlediğim yolu izlemelisiniz. Sonra onlara açıkça davetini yaptı ve şöyle dedi: {Ey zindan arkadaşlarım! Çok sayıda dağınık ilâhlar mı daha hayırlı, yoksa tek ve her şeye galip olan Allah mı?} Yani, ne fayda ne zarar verebilen, ne verebilen ne engelleyebilen aciz ve zayıf rabler; ağaçlar, taşlar, melekler, ölüler ve müşriklerin taptığı diğer türlü ilâhlar... Bunlar mı daha hayırlı, yoksa bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah mı? O, zatında, sıfatlarında ve fiillerinde {tek}tir; bunlardan hiçbirinde ona ortak yoktur. {Kahhar}dır; yani her şey O'nun kahrına ve egemenliğine boyun eğmiştir. O'nun dilediği olur, dilemediği olmaz. {Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, perçeminden O tutmuş olmasın.} [Kur'an: Hud, 56]. Bilinmektedir ki, bu şanda ve bu vasıfta olan Allah, sadece isimlerden ibaret olan, hiçbir kemali ve hiçbir fiili bulunmayan dağınık ilâhlardan daha hayırlıdır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Ondan başka taptıklarınız, sizin ve atalarınızın koyduğu isimlerden başka bir şey değildir.} Yani, ona ilâh adını verdiğiniz isimlerden ibarettirler; oysa hiçbir şey değillerdir ve ilâhlık sıfatlarından hiçbiri onlarda yoktur. {Allah da bunlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.} Aksine Allah, bunlara ibadet etmekten nehyeden ve bunların batıl olduğunu açıklayan bir delil indirmiştir. Allah bunlar hakkında bir delil indirmediğine göre, onlar için ne bir yol, ne bir vesile, ne de bir dayanak vardır. Çünkü hüküm yalnızca Allah'ındır; emreden ve yasaklayan O'dur, şeriatları koyan ve hükümleri belirleyen de O'dur. Sizi emreden de O'dur: {Ancak O'na kulluk etmeniz; işte doğru din budur.} Yani her hayra ulaştıran dosdoğru yol budur. Bunun dışındaki dinler doğru değildir, bilakis her kötülüğe götüren eğri yollardır. {Ancak insanların çoğu bilmez.} Yani şeylerin gerçeklerini bilmezler. Oysa tek Allah'a kulluk ile O'na ortak koşmak arasındaki fark, eşyanın en açık ve en belirgin olanıdır. Ancak insanların çoğu bunu bilmediği için, şirke düşmüşlerdir. Yusuf aleyhisselam, zindan arkadaşlarını yalnız Allah'a ibadet etmeye ve dini yalnız O'na has kılmaya çağırmıştır. Muhtemelen ikisi de bu daveti kabul edip boyun eğmiş ve böylece nimet üzerlerine tamamlanmıştır. Ya da bu davete rağmen şirklerinde devam etmiş olabilirler; bu durumda da onlar aleyhine delil ortaya çıkmıştır. Sonra Yusuf aleyhisselam, daha önce vaat ettiği gibi, onların rüyalarını yorumlamaya başladı ve şöyle dedi: {Ey zindan arkadaşlarım! Ama biri...}
Arapça metin
أي: { و } لما دخل يوسف السجن، كان في جملة من { دخل معه السجن فتيان } أي: شابان، فرأى كل واحد منهما رؤيا، فقصها على يوسف ليعبرها، ف { قال أحدهمآ إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا } وذلك الخبز { تأكل الطير منه نبئنا بتأويله } أي: بتفسيره، وما يؤول إليه أمرهما، وقولهما: { إنا نراك من المحسنين } أي: من أهل الإحسان إلى الخلق، فأحسن إلينا في تعبيرك لرؤيانا، كما أحسنت إلى غيرنا، فتوسلا ليوسف بإحسانه. ف { قال } لهما مجيبا لطلبتهما: { لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما } أي: فلتطمئن قلوبكما، فإني سأبادر إلى تعبير رؤياكما، فلا يأتيكما غداؤكما أو عشاؤكما، أول ما يجيء إليكما، إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما. ولعل يوسف عليه الصلاة والسلام قصد أن يدعوهما إلى الإيمان في هذه الحال التي بدت حاجتهما إليه، ليكون أنجع لدعوته، وأقبل لهما. ثم قال: { ذلكما } التعبير الذي سأعبره لكما { مما علمني ربي } أي: هذا من علم الله علمنيه وأحسن إلي به، وذلك { إني تركت ملة قوم لا يؤمنون بالله وهم بالآخرة هم كافرون } والترك كما يكون للداخل في شيء ثم ينتقل عنه، يكون لمن لم يدخل فيه أصلا. فلا يقال: إن يوسف كان من قبل، على غير ملة إبراهيم. { واتبعت ملة آبآئي إبراهيم وإسحاق ويعقوب } ثم فسر تلك الملة بقوله: { ما كان لنآ } أي: ما ينبغي ولا يليق بنا { أن نشرك بالله من شيء } بل نفرد الله بالتوحيد، ونخلص له الدين والعبادة. { ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس } أي: هذا من أفضل مننه وإحسانه وفضله علينا، وعلى من هداه الله كما هدانا، فإنه لا أفضل من منة الله على العباد بالإسلام والدين القويم، فمن قبله وانقاد له فهو حظه، وقد حصل له أكبر النعم وأجل الفضائل. { ولكن أكثر الناس لا يشكرون } فلذلك تأتيهم المنة والإحسان، فلا يقبلونها ولا يقومون لله بحقه، وفي هذا من الترغيب للطريق …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
مرضاهم والقيام بحقوقهم. ولما دخل هذان (1) الفتيان إلى السجن، تآلفا به وأحباه حبا شديدا، وقالا له: والله لقد أحببناك حبا زائدا. قال (2) بارك الله فيكما، إنه ما أحبني أحد إلا دخل علي من محبته ضرر، أحبتني عمتي فدخل علي الضرر بسببها، وأحبني أبي فأوذيت بسببه، وأحبتني امرأة العزيز فكذلك، فقالا والله ما نستطيع إلا ذلك، ثم إنهما رأيا مناما، فرأى الساقي أنه يعصر خمرا -يعني عنبا -وكذلك هي في قراءة عبد الله بن مسعود: "إني أراني أعصر عنبا". ورواه ابن أبي حاتم، عن أحمد بن سنان، عن يزيد بن هارون، عن شريك، عن الأعمش، عن زيد بن وهب، عن ابن مسعود: أنه قرأها: "أعصر عنبا". وقال الضحاك في قوله: {إني أراني أعصر خمرا} يعني: عنبا. قال: وأهل عمان يسمون العنب خمرا. وقال عكرمة: رأيت (3) فيما يرى النائم أني غرست حبلة من عنب، فنبتت. فخرج فيه عناقيد، فعصرتهن ثم سقيتهن الملك. قال (4) تمكث في السجن ثلاثة أيام، ثم تخرج فتسقيه خمرا. وقال الآخر -وهو الخباز -: {إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا تأكل الطير منه نبئنا بتأويله إنا نراك من المحسنين} والمشهور عند الأكثرين ما ذكرناه، وأنهما رأيا مناما وطلبا تعبيره. وقال ابن جرير: حدثنا ابن وكيع وابن حميد قالا حدثنا جرير، عن عمارة بن القعقاع، عن إبراهيم، عن عبد الله قال: ما رأى صاحبا يوسف شيئا، إنما كانا تحالما ليجربا عليه. يخبرهما يوسف، عليه السلام، أنهما (1) مهما رأيا في نومهما من حلم، فإنه عارف (2) بتفسيره ويخبرهما بتأويله قبل وقوعه؛ ولهذا قال: {لا يأتيكما طعام ترزقانه إلا نبأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما}
تفسير الطبري (جامع البيان)
{ثم بدا لهم من بعد ما رأوا الآيات ليسجننه حتى حين} [يوسف: 35] فسجنوه وأدخلوه السجن، ودخل معه فتيان، فاستغنى بدليل قوله: {ودخل معه السجن فتيان} [يوسف: 36] على إدخالهم يوسف السجن من ذكره. وكان الفتيان فيما ذكر: غلامين من غلمان ملك مصر الأكبر: أحدهما صاحب شرابه، والآخر صاحب طعامه
التحرير والتنوير
دليل للمعمول المحذوف إذ التحقيق أن التعليق لا يختص بأفعال الظن، وهو مذهب يونس بن حبيب، لأن سبب التعليق وجود أداة لها صدر الكلام. وفي هذه الآية دليله. والتقدير: بدا لهم ما يدل عليه هذا القسم، أي بدا لهم تأكيد أن يسجنوه. وذكر في «المغني» في آخر الجمل التي لها محل من الإعراب: وقوع الخلاف في الفاعل ونائب الفاعل، هل يكون جملة؟ فأجازه هشام وثعلب مطلقا، وأجازه الفراء وجماعة إذا كان الفعل قلبيا ووجد معلق، وحملوا الآية عليه، ونسب إلى سيبويه. وهو يؤول إلى معنى التعليق، والتعليق أنسب بالمعنى. والحين: زمن غير محدود، فإن كان حتى حين من كلامهم كان المعنى: أنهم أمروا بسجنه سجنا غير مؤجل المدة. وإن كان من الحكاية كان القرآن قد أبهم المدة التي أذنوا بسجنه إليها إذ لا يتعلق فيها الغرض من القصة. والآيات: دلائل صدق يوسف- عليه السلام- وكذب امرأة العزيز. [36] ودخل معه السجن فتيان قال أحدهما إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا تأكل الطير منه نبئنا بتأويله إنا نراك من المحسنين (36) اتفق جميع القراء على كسر سين السجن هنا بمعنى البيت الذي يسجن فيه، لأن الدخول لا يناسب أن يتعلق إلا بالمكان لا بالمصدر. وهذان الفتيان هما ساقي الملك وخبازه غضب عليهما الملك فأمر بسجنهما. قيل: اتهما بتسميم الملك في الشراب والطعام. وجملة قال أحدهما ابتداء محاورة، كما دل عليه فعل القول.