Allah Teâlâ şöyle haber veriyor: Kerim peygamberlerini gönderir; suçlu ve alçak kavimler onları yalanlar. Allah, onların hakka dönmeleri için kendilerine süre verir. Ta ki hâl, peygamberlere karşı en şiddetli noktaya ulaşır. Öyle ki peygamberler, Allah'ın va'dine ve vaîdine olan tam yakînlerine ve tasdiklerinin kuvvetine rağmen, bazen kalplerine bir çeşit ümitsizlik ve ilmin ve tasdikin bir miktar zayıflığı gelir. İşte iş bu hâle ulaştığında: {Yardımımız onlara geldi, dilediğimiz kurtuluşa erdirildi} [Kur'an: "Yardımımız onlara geldi, dilediğimiz kurtarıldı."] Bunlar peygamberler ve onların tabileridir. {Azabımız suçlu kavimden geri çevrilmez} yani, Allah'a karşı suç işleyip cüret eden kimselerden azabımız geri çevrilmez. [Kur'an: "Onun ne bir gücü vardır ne de bir yardımcısı."] [Tarık: 10]. {Andolsun, onların kıssalarında} yani peygamberlerin kavimleriyle olan kıssalarında {akıl sahipleri için ibret vardır}; hayır ehli ve şer ehli bunlardan ibret alırlar; kim onların yaptığı gibi yaparsa, onların başına gelen ikram veya horlanmanın kendisine de geleceğini anlarlar. Ayrıca bunlardan Allah'ın kemal sıfatlarını ve büyük hikmetini de ibretle anlarlar; ibadetin yalnızca ortağı olmayan tek Allah'a yapılması gerektiğini de. Onun sözü: {Bu, uydurulmuş bir söz değildir} yani Allah'ın size anlattığı gayb haberlerini içeren bu Kur'an, uydurulmuş ve türetilmiş sözler gibi değildir. {Ancak} o, {önündeki kitapların doğrulayıcısıdır}, onlara uygundur ve onların sıhhatine şahitlik eder. {Her şeyin açıklaması ve} kullara gerekli olan dinin asılları ve fürûu ile delil ve burhanlardan {tafsilatıdır}. {Ve iman eden bir kavim için hidayet ve rahmettir}. Çünkü onlar, bu sayede hakkı bilip onu tercih etmeleri sebebiyle hidayete erer; hem acil hem de ahiret sevabına kavuşmaları sebebiyle rahmete nail olurlar. Bu büyük kıssanın içerdiği bazı ibret ve faydaların zikri. Allah onun başında şöyle buyurmuştur: {Sana en güzel kıssayı anlatıyoruz} [Kur'an: Yûsuf, 3] ve {Yusuf ve kardeşlerinde, soranlar için ayetler vardır} [Kur'an: Yûsuf, 7] ve sonunda da {Andolsun, onların kıssalarında akıl sahipleri için ibret vardır} [Kur'an: Yûsuf, 111] buyurmuştur. Önceden geçen faydalar dışında şunlar da vardır: Bunlardan biri: Bu kıssa, en güzel, en açık ve en belirgin kıssalardandır; çünkü içinde her türlü değişim vardır: Bir halden başka bir hale, bir imtihandan başka bir imtihana, bir imtihandan bir nimet ve lütfa, zillet içinden izzete, kölelikten mülke, dağınıklık ve parçalanmadan birlik ve uyuma, üzüntüden sevince, bollukdan kıtlığa, kıtlıktan bolluğa, darlıktan genişliğe, inkârdan ikrara... Kıssayı en güzel anlatan, açıklayan ve beyan eden Allah'ın şanı yücedir. Bir diğeri: Kıssada rüya tabirinin bir temeli vardır ve tabir ilmi, Allah'ın kullarından dilediğine verdiği önemli ilimlerdendir. Tabirin çoğu, isim ve sıfattaki münasebet ve benzerlik üzerine bina edilir. Yusuf'un, güneşin, ayın ve on bir yıldızın kendisine secde ettiğini gördüğü rüyanın münasebeti şudur: Bu nurlar göğün süsü ve güzelliğidir, faydaları da onlarladır. Peygamberler ve alimler de yeryüzünün süsü ve güzelliğidir; karanlıklarda bu nurlarla yol bulunduğu gibi onlarla da yol bulunur. Ayrıca asıl olan baba ve annedir, kardeşler ise fer'dir; asıl olan, kendisinden çıkan fer'den daha yüce nur ve cirme sahip olmalıdır. Bu yüzden güneş annesi, ay babası, yıldızlar da kardeşleri olarak tabir edilmiştir. Bir münasebet de şudur: Güneş lafzı müennes, ay ve yıldızlar ise müzekkerdir; bu yüzden güneş annesine, ay babasına ve yıldızlar kardeşlerine işaret etmiştir. Yine münasebettendir ki secde eden, secde edilene karşı büyük ve muhterem tutar; secde edilen de muhterem ve büyüktür. Bu da Yusuf'un ana babası ve kardeşleri yanında muhterem ve büyük olacağını gösterir. Bunun gereği olarak da ilim ve bu sonucu doğuran faziletlerde seçilmiş ve üstün kılınmış olması gerekir. Bu yüzden babası ona şöyle demiştir: {Rabbin seni böyle seçecek ve sana rüyaların yorumundan öğretecektir} [Kur'an: Yûsuf, 6]. İki zindan arkadaşının rüyasındaki münasebet de şöyledir: Hamur... Şarap sıktığını gören kişi, âdeten başkasına hizmet eden ve sıkma işinin başkası için yapıldığı kimsedir. Bu yüzden onun yorumu, ulaşacağı sonuca göre yapılmıştır: Efendisine içki sunacak, bu da zindandan çıkmasını içerir. Başının üstünde ekmek taşıdığını ve kuşların ondan yediğini gören kişinin tabiri ise şudur: Başının derisi, etleri ve içindeki iliklerle onu taşıyan kendisidir; kuşlara sergileneceği bir yerde olacak ve kuşlar başından yiyebilecektir. Yani öldürülüp ölümünden sonra asılacak ve kuşlar başından yiyecektir; bu da ancak öldürüldükten sonra asılmakla olur. Kralın inek ve başaklar hakkındaki rüyasının tabiri ise bereketli yıllar ve kurak yıllardır. Münasebet şudur: Kralın hâliyle reayanın halleri ve maslahatları bağlantılıdır; onun salahıyla reaya salah bulur, fesadıyla da fesada uğrar. Yıllar da böyledir: Reayanın hâlinin salahı ve geçimin düzgünlüğü ya da yokluğu yıllara bağlıdır. İneklere gelince, tarla onlarla sürülür ve su onlarla çekilir; yıl bereketli olunca semirirler, kurak olunca zayıflarlar. Başaklar da böyledir: Bolluk yılında çoğalır ve yeşerir, kıtlıkta azalır ve kurur; oysa başaklar yeryüzü ürünlerinin en değerlisidir. Bunlardan biri de Muhammed ﷺ'in peygamberliğinin sıhhatine dair delillerdir: O, kavmine bu uzun kıssayı anlattı; oysa o, önceki kitapları okumamış ve kimseyle ders almamıştı. Kavmi onu sabah akşam aralarında görüyordu; o ümmîydi, yazmaz ve okumazdı. Anlattığı kıssa önceki kitaplara da uygundur. Kardeşler işlerine karar verip hile yaparken o orada da yoktu. Bunlardan biri: İnsanın kötülük sebeplerinden uzak durması ve zararından korkulan şeyleri gizlemesi gerekir; nitekim Yakub'un Yusuf'a şu sözünde olduğu gibi: {Yavrum, rüyanı kardeşlerine anlatma; yoksa sana bir tuzak kurarlar} [Kur'an: Yûsuf, 5]. Bunlardan biri de: Nasihat niyetiyle bir insanı hoşlanmadığı şeyle anmanın caiz olduğudur; nitekim {sana bir tuzak kurarlar} sözünde olduğu gibi. Bunlardan biri de: Allah'ın kulu üzerindeki nimeti, ona bağlı olan ehl-i beyti, akrabaları ve arkadaşları için de nimettir; bazen onları da kapsar ve onlara da onun sebebiyle olanlar olur. Yakub'un Yusuf'un rüyasını tabir ederken söylediği gibi: {Rabbin seni böyle seçecek, sana rüyaların yorumunu öğretecek, nimetini sana ve Yakub ailesine tamamlayacaktır} [Kur'an: Yûsuf, 6]. Nimet Yusuf'a tamamlanınca, Yakub ailesine de Yusuf sebebiyle izzet, yeryüzünde yerleşme, sevinç ve mutluluk gelmiştir. Bunlardan biri de: Adalet her işte istenir; hükümdarın reayasına karşı muamelesinde ve ondan aşağı kimselerde de böyledir; babanın çocuklarına karşı sevgi ve tercihte de böyledir. Bu konuda adaletin bozulması işin bozulmasına, hâllerin fesada uğramasına yol açar. Bu yüzden Yakub Yusuf'u sevgide öne alıp kardeşlerine tercih edince, kardeşlerinden kendilerine ve babalarına ve kardeşlerine karşı olan şey olmuştur. Bunlardan biri de: Günahların uğursuzluğundan sakınmak gerekir. Bir günah birçok günahı peşinden getirir ve failinin bu, birçok suçla tamamlanmadan olmaz. Yusuf'un kardeşleri onu babasından ayırmak isteyince çeşitli hilelere başvurdular, birçok kez yalan söylediler, babalarına gömlek ve içindeki kan üzerine yalan uydurdular, akşam ağlayarak geldiler. Bu konu o süre içinde çok konuşulmuş olmalıdır; hatta bu haber Yusuf'la buluşmalarına kadar yayılmış olabilir. Her konuşulduğunda yalan ve iftira haberleri de artmıştır. İşte bu, günahın uğursuzluğudur; onun sonraki ve önceki izleri de böyledir. Bunlardan biri de: Kulun hâlinde esas olan sonun kemalidir, başlangıcın eksikliği değildir. Yakub'un çocukları ilk başta, en büyük kınama ve ayıplanma sebebi olan şeyleri işlemişlerdi; sonra işleri samimi bir tevbeye, Yusuf'un ve babalarının tam bağışlamasına ve onlar için mağfiret ve rahmet duasına vardı. Kul hakkından vazgeçerse, Allah merhametlilerin en hayırlısıdır. Bu konuda en sahih görüşe göre onlar peygamberdi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve Esbât'a vahyettik} [Kur'an: Nisâ, 163]. [En-Nisâ: 163] Bunlar Ya'kub'un on iki oğlu ve onların soyudur. Bunun delillerinden biri, Yûsuf'un rüyasında onları parlak yıldızlar olarak görmesidir. Yıldızlarda nur ve hidayet vardır; bu da peygamberlerin sıfatıdır. Eğer peygamber değillerse, bile bile doğru yolu gösteren âlimlerdir. Bir başka ders de Allah'ın Yûsuf aleyhisselâma verdiği ilim, hilm, yüksek ahlâk, Allah'a ve dinine davet ve kardeşlerinden hata yapanları affetmesidir. Onları önce affetmiş, bunu da onları kınamamak ve yüzlerine vurmamakla tamamlamıştır. Sonra iki ana-babasına büyük iyiliği ve kardeşlerine, hatta bütün insanlara ihsanı gelmektedir. Bir başka ders: Bazı kötülükler diğerlerinden daha hafiftir ve iki zarardan daha az olanını işlemek, daha büyüğünü işlemekten evladır. Yûsuf'un kardeşleri onu öldürmeyi ya da yere atmayı kararlaştırdıklarında, aralarından biri: "Yûsuf'u öldürmeyin, onu kuyunun dibine atın" [Yûsuf: 10] demişti. Bu sözü onlarınkinden daha güzel ve hafifti; bu sebeple kardeşlerinin üzerindeki büyük günah hafifledi. Bir başka ders: Bir şey birçok elden geçip mallar arasına karıştığında ve şer'î olmayan bir yolla elde edildiği bilinmediğinde, onunla alışveriş, hizmet, faydalanma veya kullanımda bulunan kimseye günah yoktur. Yûsuf aleyhisselâm, kardeşleri tarafından haram bir satışla satılmıştı ve bu caiz değildi. Sonra kervan onu Mısır'a götürdü, orada satıldı ve efendisinin yanında kölelik yapan bir genç olarak kaldı. Allah onu satın alma (şirâ) diye adlandırmıştır ve onların nazarında değerli bir köle gibiydi. Bir başka ders: Fitneden korkulan kadınlarla baş başa kalmaktan ve zararından korkulan sevgiden sakınmak gerekir. Aziz'in karısının başına gelenler, Yûsuf'la yalnız kalması ve ona çok aşık olması yüzündendi. Bu aşk onu bırakmadı, öyle ki o davetle onu baştan çıkarmaya çalıştı, sonra da ona iftira etti ve bu yüzden Yûsuf uzun süre hapsedildi. Bir başka ders: Yûsuf'un kadın hakkında içinden geçirdiği arzuyu Allah için bırakması, onu Allah'a yakınlaştırır. Çünkü bu arzu, kötülüğü emreden nefsin dürtülerindendir ve çoğu insanda tabiî olarak bulunur. Allah'ın sevgisi ve korkusu, nefsin ve hevânın dürtüsüne karşı üstün gelince, Yûsuf da şu sıfatı taşıyanlardan oldu: [En-Nâziât: 40] "Rabbinin huzurunda durmaktan korkan ve nefsini hevâdan alıkoyan." Allah'ın arşının gölgesinde gölgelendireceği yedi kişiden biri de şöyledir: "Makam ve güzellik sahibi bir kadının kendisini çağırdığı, fakat 'Ben Allah'tan korkarım' diyen kimse." Kulun sorumlu tutulduğu arzu, içinde yerleşen ve azme dönüşen, bazen de fiille birleşen arzudur. Bir başka ders: İmanı kalbine girmiş ve her işinde Allah'a samimi olan kimseyi Allah, imanının delili ve ihlâsının doğruluğu sebebiyle, her türlü kötülükten, çirkinlikten ve günah sebeplerinden korur. Bu, imanının ve ihlâsının karşılığıdır. Allah şöyle buyurmuştur: [Yûsuf: 24] "And olsun, kadın ona yönelmişti, o da kadına yönelecekti; eğer Rabbinin burhanını görmemiş olsaydı. İşte böyle yaptık ki, ondan kötülük ve çirkinlik uzaklaştırılsın. Çünkü o, bizim ihlâslı kullarımızdandır." Bu ayet, lâmı kesreli okuyanların kıraatinde böyledir. Lâmı fetha ile okuyanlara göre ise bu, Allah'ın onu ihlâsla seçmesidir ve bu ifade onun kendi ihlâsını da içerir. Yûsuf amelini Allah için ihlâslı kılınca, Allah da onu ihlâslı kıldı ve kötülükten ve çirkinlikten korudu. Bir başka ders: Kul, fitne ve günah sebepleri bulunan bir yer görürse, günahtan kurtulabilmek için mümkün olduğunca oradan kaçmalı ve uzaklaşmalıdır. Çünkü Yûsuf aleyhisselâm, evinde bulunduğu kadın kendisini istediğinde, o şerrinden kurtulmak için kapıyı arayarak kaçmıştır. Bir başka ders: Şüphe anlarında karinelere başvurulur. Bir adam ile karısı evin kaplarında bir şey üzerinde anlaşamazsa, erkeğe uygun olan erkeğindir, kadına uygun olan da kadınındır; delil yoksa böyle hükmedilir. Aynı şekilde bir marangoz ile demirci, mesleklerine ait aletler konusunda delilsiz çekişirlerse de böyle olur. İzlerden ve benzerliklerden nesep tespit eden kafe bilgisine dayanmak da bu kapsama girer. Yûsuf'un şahidi karineyle şahitlik etmiş, gömleğin yırtılma biçimine göre hüküm vermiş ve gömleğin arkadan yırtılmasından Yûsuf'un doğruluğunu, kadının yalancılığını anlamıştır. Bu kaideyi gösteren bir başka örnek de, kardeşinin yükünde sâ' (ölçek kabı) bulunmasını, şahit ve ikrar olmaksızın hırsızlık hükmü vermek için delil saymasıdır. Buna göre çalınan şey hırsızın elinde bulunursa, özellikle de hırsızlıkla tanınmışsa, hırsızlık hükmü verilir. Bu, şahitlikten daha güçlü bir delildir. Aynı şekilde içki kusan bir erkek veya kocası ve efendisi olmadığı halde hamile bulunan bir kadın, engel bulunmadıkça bu sebeple hadd cezasına çarptırılır. Bu yüzden Allah, bu hükmü veren kişiye şahit demiş ve şöyle buyurmuştur: [Yûsuf: 26] "Kadının ailesinden bir şahit şahitlik etti." Bir başka ders: Yûsuf'un zâhirî ve bâtınî güzelliği vardır. Zâhirî güzelliği, evinde bulunduğu kadında bir etki yaptı; onu toplayıp bu konuda kınayan kadınlarda da aynı etkiyi yaptı, öyle ki elleri kesildi ve dediler ki: [Yûsuf: 31] "Bu bir insan değil, bu ancak yüce bir melektir." Bâtınî güzelliğine gelince, bu, günah karşısında gösterdiği büyük iffettir; günaha sürükleyen birçok sebep bulunmasına rağmen iffetini korumuştur. Aziz'in karısı ve kadınlar daha sonra onun beraatini kabul etmişlerdir. Bu yüzden Aziz'in karısı şöyle demiştir: [Yûsuf: 32] "Andolsun, ben onu nefsinden istedim, o da iffetini korudu." Sonra da şöyle demiştir: [Yûsuf: 51] "Şimdi hak ortaya çıktı. Ben onu nefsinden istedim ve o gerçekten doğru söyleyenlerdendir." Kadınlar da şöyle demişlerdir: [Yûsuf: 51] "Allah'a sığınırız! Onda bir kötülük bildiğimiz yoktur." Bir başka ders: Yûsuf aleyhisselâm günaha karşı hapsi seçmiştir. Kul da iki durumla karşılaştığında, yani ya bir günah işlemek ya da dünyevî bir ceza çekmek zorunda kaldığında, dünyevî cezayı tercih etmelidir. Çünkü günahı işlemek, hem dünyada hem ahirette şiddetli cezayı gerektirir. Bu yüzden imanın alâmetlerinden biri de, Allah'ın kurtardığı küfre geri dönmekten, ateşe atılmaktan kaçındığı gibi, kulun da tekrar küfre dönmekten hoşlanmamasıdır. Bir başka ders: Kul, günah sebepleri bulunduğunda Allah'a sığınmalı, O'nun korumasına girmeli ve kendi gücünden ve kuvvetinden uzak durmalıdır. Yûsuf aleyhisselâm şöyle demiştir: [Yûsuf: 33] "Eğer kadınların tuzağını benden uzaklaştırmazsan, onlara meyledip cahillerden olurum." Bir başka ders: İlim ve akıl, sahiplerini hayra çağırır ve şerden alıkoyar. Cehalet ise sahibini nefsin hevasına uymaya çağırır; bu hevâ günah olsa bile sahibine zarar verir. Bir başka ders: Kulun refah zamanında Allah'a kulluk etmesi gerektiği gibi, sıkıntı zamanında da kulluk etmesi gerekir. Yûsuf aleyhisselâm hep Allah'a davet etmiştir. Hapse girdiğinde de bu yolu sürdürmüş, iki genci tevhide çağırmış ve şirkten sakındırmıştır. Yûsuf'un ferasetinden biri şudur: Gençlerde davetini kabul edecek bir istidat gördüğünde, onlar kendisi hakkında iyi zan beslemiş ve şöyle demişlerdi: [Yûsuf: 36] "Seni iyilik yapanlardan görüyoruz." Ona rüyalarını yorumlaması için gelmişlerdi. Onun, rüyalarını yorumlamaya ne kadar istekli olduklarını görmesi bir fırsat bildi ve bu fırsatı değerlendirdi. Rüyalarını yorumlamadan önce onları Allah Teâlâ'ya davet etti; böylece istediği şeye daha çok ulaşmak ve amacına daha yakın olmak istedi. Önce onlara, kendisini bu durumda gördükleri kemale ve ilme ulaştıranın, imanı ve tevhidi olduğunu ve Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen bir topluluğun dinini terk ettiğini açıkladı. Bu, onları hâliyle davet etmesiydi. Sonra sözle davet etti; şirkin bozukluğunu açıkladı, delil getirdi, tevhidin hakikatini açıkladı ve bunu da delillerle ispatladı. Bir başka ders: İnsan önemliden önemsizi sıralayarak başlamalıdır. Müftüye bir soru sorulduğunda ve sorunun asıl ihtiyacı başka bir konuda ise, soruyu cevaplamadan önce soranın ihtiyaç duyduğu şeyleri öğretmesi gerekir. Bu, öğreticinin nasihatinin, ferasetinin ve iyi irşad ve öğretiminin alâmetidir. Nitekim Yûsuf, iki genç rüyayı sorduğunda, yorumlamadan önce onları yalnız Allah'a davet etmiştir. Bir başka ders: Bir sıkıntıya ve zorluğa düşen kimse, onu kurtarmaya gücü yeten birinden yardım isteyebilir ya da durumunu ona bildirebilir. Bu, yaratılmışa şikâyet sayılmaz; çünkü insanların birbirinden yardım istemesi, örf olarak yerleşmiş olağan işlerdendir. Nitekim Yûsuf, iki gençten kurtulacağını sandığı kişiye şöyle demiştir: "Beni Rabbinin yanında an." [Yûsuf: 42] [Yusuf: 42]. Bu kıssadan çıkarılan hükümlerden biri şudur: Öğretmenin, öğretiminde tam ihlasla davranması gerekir ve bu öğretimi herhangi bir kimseden mal, makam veya menfaat karşılığı bir pazarlık aracı yapmaması, öğrenen kişi öğretmenin kendisine verdiği görevi yerine getirmediğinde öğretimden kaçınmaması ya da ona öğüt vermekten geri durmaması uygundur ve bu konuda özellikle titiz olunmalıdır. Nitekim Yusuf aleyhisselam, zindandaki iki gençten birine "Efendinin yanında beni an" diye tembihte bulunmuş, ancak o genç unutup Yusuf'u anmamıştı. Sonra kıtlık ihtiyacı ortaya çıkınca, Yusuf'a sorup danışmak üzere o genci gönderdiler; genç gelip rüya hakkında soru sorunca Yusuf onu azarlamadı, kınamadı; unuttuğu için sitem etmedi, aksine sorusuna her yönüyle tam bir cevap verdi. Bundan çıkan bir başka hüküm de şudur: Soruya muhatap olan kişinin, sorana sorusuyla ilgili ve onun dünya ve ahiret işinde yararlanacağı bir hususu bildirmesi, onu faydalı yollara yönlendirmesi gerekir. Bu, nasihatin tamamlanması ve basiretin ve güzel rehberliğin bir göstergesidir. Nitekim Yusuf aleyhisselam sadece hükümdarın rüyasını yorumlamakla yetinmedi; bununla birlikte onlara bereketli yılların bolluğunda ne yapacaklarını, ekinin çokluğu ve onun toplanması hususunda da yol gösterdi. Bir başka hüküm: İnsanın kendi üzerindeki suçlamayı savmaya ve temize çıkmayı istemeye çalışması kınanmaz, aksine bundan dolayı övülür. Nitekim Yusuf, elleri kesilen kadınların durumuyla kendisinin masumiyeti ortaya çıkıncaya kadar zindandan çıkmayı kabul etmedi. Bir diğer hüküm: İlmin fazileti; hükümler ve şeriat ilmi, rüya tabiri ilmi ve idare ile terbiye ilmi bunlar arasındadır. İlim, zahirî güzelliğin üstündedir; güzellikte Yusuf'un güzelliği gibi olsa bile durum böyledir. Çünkü Yusuf, güzelliği sebebiyle bu imtihan ve zindana düşmüş, ilmi sebebiyle de izzet, yücelik ve yeryüzünde iktidar sahibi olmuştur. Dünya ve ahiretteki her hayır ilmin eserleri ve gereklerindendir. Bir diğer hüküm: Tabir ilmi şer'i ilimlerdendir; insanın bunu öğrenmesi ve öğretmesi sevap getirir. Rüya tabiri fetvanın içindedir. Nitekim Yusuf, iki gence şöyle demiştir: [Kur'an: "Hakkında fetva istediğiniz iş kesin olarak hükmolunmuştur."] [Yusuf: 41]. Melik de "Rüyam hakkında bana fetva veriniz" [Yusuf: 43] demiştir. Gençten biri Yusuf'a "Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver" [Yusuf: 46] demiştir; bu ayetler böyledir. Bu nedenle ilim olmadan rüya tabirine girişmek caiz değildir. Bir diğer hüküm: Kişinin, bir maslahat varsa, kendisindeki ilim veya amel gibi kemal sıfatlarını haber vermesinde bir beis yoktur; yeter ki bununla riya amacı gütmesin ve yalandan uzak olsun. Yusuf'un şu sözü bunu gösterir: [Kur'an: "Beni yer altındaki hazinelerin başına getir; ben gerçekten koruyucu ve bilgiliyim."] [Yusuf: 55]. Aynı şekilde, yönetici görevini layıkıyla yapan kişiye, Allah'ın ve kulların haklarını gücü yettiği ölçüde ifa ediyorsa, idarecilik yerilmez. Kendisinden daha yetkin olduğu takdirde bu göreve talip olmakta da bir beis yoktur. Yerilen durum ise, kişide yeterlilik bulunmaması, ya da onun gibi veya daha üstün birinin bulunması ya da bu görevle Allah'ın emrini ikame etme niyeti taşımamasıdır. Bu gibi durumlarda bu göreve talip olmak ve ona yönelmek yasaklanmıştır. Bir diğer hüküm: Allah'ın cömertliği ve ikramı geniştir; kuluna dünya ve ahiret hayrını bağışlar. Ahiret hayrının iki sebebi vardır: iman ve takva. Bu hayır, dünyanın sevabından ve mülkünden daha hayırlıdır. Kulun nefsini Allah'ın sevabına teşvik etmesi, dünya ehlini ve onların zevklerini gördüğünde, kendisi bunlara güç yetiremediği için nefsinin üzülmesine izin vermemesi gerekir; bilakis nefsini Allah'ın ahiret sevabı ve büyük lütfuyla teselli etmelidir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "Ahiret mükâfatı, iman edip takva sahibi olanlar için elbette daha hayırlıdır."] [Yusuf: 57]. Bir diğer hüküm: İnsanlara zarar vermeden onları genişletmek amacıyla rızıkların toplanması caizdir; çünkü Yusuf, bereketli yıllarda, kuraklık yıllarına hazırlık olsun diye rızık ve yiyecekleri toplamalarını emretmiştir. Bu durum, Allah'a tevekkülle çelişmez; bilakis kul Allah'a tevekkül eder ve dünya ve ahiretinde kendisine fayda sağlayacak sebeplere başvurur. Bir diğer hüküm: Yusuf'un, yer yüzünün hazinelerinin başına geçtiğinde gösterdiği güzel tedbir; öyle ki ürünler çok fazla arttı, öyle ki ülke halkı, buradaki bolluğu bildiklerinden, erzak almak için Mısır'a yöneldi. Ayrıca her geleni, ihtiyacı kadar veya daha azını ölçüyordu; her gelen için bir devenin yükünden fazla ölçmüyordu. Bir diğer hüküm: Misafirlik ağırlamanın meşruiyeti ve bunun peygamberlerin sünnetlerinden olduğu; misafire ikram etmenin de böyle olduğu. Yusuf kardeşlerine şöyle demiştir: [Kur'an: "Görmüyor musunuz, ölçüyü tam veriyorum ve ben misafir ağırlayanların en hayırlısıyım."] [Yusuf: 59]. Bir diğer hüküm: Delilleri bulunduğu halde kötü zan beslemek yasaklanmış ya da haram kılınmış değildir. Nitekim Yakub, Yusuf'u kendisiyle göndermekten çok zor bir şekilde kaçındıktan sonra oğullarına şöyle dedi; sonra da onlar yanına gelip kurdun onu yediğini iddia ettiklerinde şöyle dedi: [Kur'an: "Hayır, nefisleriniz size bir şeyi süslemiş."] [Yusuf: 18]. Diğer kardeş hakkında da onlara şöyle demiştir: [Kur'an: "Ondan önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi mi sizden de ona güvenmemi istiyorsunuz?"] [Yusuf: 64]. Sonra Yusuf onu yanında alıkoyup da kardeşleri babalarına döndüklerinde şöyle dedi: [Kur'an: "Hayır, nefisleriniz size bir şeyi süslemiş."] [Yusuf: 83]. Onlar sonuncusunda, ihmalkâr olmasalar da, babalarının söylediğini gerektirecek bir durum ortaya çıkmıştı; bunda babasına bir günah ve sorumluluk yoktur. Bir diğer hüküm: Nazardan veya başka sıkıntılardan korunmak için sebeplere başvurmak, ya da bunlar gelip çattıktan sonra onları kaldırmak için sebeplere başvurmak yasak değildir, caizdir. Her ne kadar hiçbir şey ancak kader ve kaza ile olsa da, sebepler de kaza ve kaderdendir. Bunun delili, Yakub'un oğullarına şöyle demesidir: [Kur'an: "Oğullarım, tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin."] [Yusuf: 67]. Bir diğer hüküm: Haklara ulaşmak için kullanılan hile ve tedbirlerin caizliği; amaçlarına ulaştıran gizli yolları bilmek kulun övüleceği bir şeydir. Yasak olan ise, bir vacibi düşürmek ya da haram bir şey yapmak için hile yapmaktır. Bir diğer hüküm: Bir başkasını, görmesini istemediği bir durumla ilgili yanıltmak isteyen kişinin, kendisini yalandan koruyan sözlü ve fiili ma'arız (dolaylı, çift anlamlı) ifadeleri kullanması gerekir. Nitekim Yusuf, kardeşinin yükünün içine çanağı koyup sonra onu çıkardığında, hırsız olduğunu çağrıştıracak biçimde davranmıştır; kardeşlerinde ise bunu düşündürecek bir karine vardı. Bundan sonra şöyle demiştir: [Kur'an: "Eşyamızı yanında bulduğumuzdan başkasını tutmaktan Allah'a sığınırız."] [Yusuf: 79]. "Eşyamızı çalan" demedi; "Eşyamızı onun yanında bulduk" da demedi; bilakis hem kendisi hem de başkaları için uygun olan genel bir söz söyledi. Bunda bir sakınca yoktur; sadece hemen şu anki maksadı elde etmek için hırsız olduğu izlenimi verilmiştir ve kardeşinin yanında kalacağı anlaşılmıştır. Durum açığa çıkınca, kardeşin bu izlenimi ortadan kalkmıştır. Bir diğer hüküm: İnsanın yalnızca bildiği ve gerçek olduğunu kesin olarak bildiği şeye şahitlik etmesi caiz değildir; bu bilgi ya müşahede ile ya da güvendiği ve nefsinin kendisine itminan duyduğu bir kişinin haberiyle olmalıdır. Onların şu sözü bunu gösterir: [Kur'an: "Biz ancak bildiğimiz şeye şahitlik ettik."] [Yusuf: 81]. Bir diğer hüküm: Allah'ın peygamberi ve seçkin kulu Yakub aleyhisselam'ı imtihan ettiği bu büyük musibet: Yusuf'undan ayrılmaya bir an bile dayanamayan oğlu Yusuf'la aralarının ayrılmasına hükmetmesi ve bu durumun onu son derece üzmesidir. Bu ayrılık, on beş yıldan az olmayan uzun bir süre sürdü; Yakub bu süre boyunca kalbinden hüznü ayırmadı. [Kur'an: "Hüzünden gözleri ağarmıştı; o, öfkesini yutan biriydi."] [Yusuf: 84]. Sonra, Yusuf'un öz kardeşi olan ikinci oğlundan da ayrılınca iş daha da zorlaştı. Buna rağmen o, Allah'ın takdirine sabretti, sevabını Allah'tan bekledi ve güzel sabra söz verdi. Söz verdiğini yerine getirdiği de şüphesizdir. Bu, şu sözüyle çelişmez: [Kur'an: "Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim."] [Yusuf: 86]. Çünkü Allah'a şikâyet etmek sabırla çelişmez; sabra aykırı olan, yaratıklara şikâyet etmektir. Bir diğer hüküm: Sıkıntıdan sonra genişlik ve zorluğun ardından kolaylık vardır. Yakub'un üzerindeki hüzün uzayıp en son noktaya ulaşınca ve Yakub ailesi zorda kalıp zarar görünce, Allah o zaman kurtuluşa izin verdi. İhtiyacın ve zorunluluğun en şiddetli olduğu anda kavuşma gerçekleşti; böylece sevap tamamlandı ve sevinç geldi. Bundan anlaşılır ki Allah, velilerini sıkıntı ve genişlik, zorluk ve kolaylıkla imtihan eder; böylece sabırlarını ve şükürlerini denetler, bununla da imanları, yakinleri ve marifetleri artar. Bir diğer hüküm: İnsanın bulduğu, içinde bulunduğu hastalık, fakirlik ve benzeri durumları, isyan eder bir tarzda olmadan haber vermesinin caizliği; çünkü Yusuf'un kardeşleri şöyle demişlerdi: [Kur'an: "Ey aziz! Bizi ve ailemizi zarar ve sıkıntı sarmış durumda."] [Yusuf: 88]. Yusuf onlara bunu inkâr etmedi. Bir diğer hüküm: Takvanın ve sabrın fazileti; dünya ve ahiretteki her hayır takva ve sabrın eserlerindendir; bunlara sahip olanların sonu en güzel sondur. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "Allah bize lütufta bulundu. Şüphesiz kim takva ve sabır gösterirse, Allah iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez."] [Yusuf: 90]. [Yûsuf: 90]. Bu kıssadan çıkarılan faydalardan biri de şudur: Allah'ın bir kimseye sıkıntı, yoksulluk ve kötü hal sonrasında nimet verdiğinde, o kişinin Allah'ın kendisine verdiği bu nimeti kabul etmesi, eski halini de sürekli hatırlaması gerekir ki, bu hatırlama her seferinde ona şükür duygusunu uyandırsın. Nitekim Yusuf aleyhisselamın şu sözü de bunu gösterir: {Beni zindandan çıkarıp sizi çölden getirmekle bana iyilik etti.} [Yûsuf: 100]. Bir diğer fayda ise, Allah'ın Yusuf'a olan büyük lütfudur. Allah, onu bu hallerden geçirmiş, başına çeşitli zorluklar ve imtihanlar getirmiş, böylece onu en yüksek hedeflere ve yüce derecelere ulaştırmıştır. Yine bu kıssadan çıkan faydalardan biri de şudur: Kul, imanının sabit kalması için daima Allah'a yalvarmalı, bu yolda imanını sağlamlaştıracak sebepleri yerine getirmeli ve Allah'tan güzel bir son ile nimetini tamamlamasını istemelidir. Nitekim Yusuf aleyhisselam şöyle dua etmiştir: {Rabbim! Bana mülkten nasip verdin ve bana rüyaların yorumunu öğrettin. Ey göklerin ve yerin yaratıcısı! Dünyada da ahirette de velim sensin. Beni Müslüman olarak canımı al ve beni salihlere kavuştur.} [Yûsuf: 101]. İşte Allah'ın bu mübarek kıssadan kolaylaştırdığı faydalar ve ibretler bunlardır. Düşünen ve derinlemesine tefekkür eden kimseye bunların dışında da başka hususların açığa çıkması kaçınılmazdır. Biz Allah'tan faydalı bir ilim ve kabul edilmiş bir amel istiyoruz. Çünkü O, cömert ve kerîmdir.