{وإلى مدين أخاهم شعيبا} ayetinden kıssanın sonuna kadar: Yani {ve} {Medyen'e} kardeşleri {Şuayb}'ı [peygamber olarak] gönderdik. {Medyen}, Filistin'in en aşağı kesiminde yaşayan bilinen bir kabiledir. {Kardeşleri} nesep bakımından; {Şuayb}'ı ise onu tanıdıkları ve ondan ilim alabilmeleri için [kardeşleri olarak gönderdik]. Ona şöyle dedi: {Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, O'ndan başka sizin için hiçbir ilah yoktur.} Yani ibadeti yalnız O'na halis kılın; çünkü onlar Allah'a ortak koşuyorlardı. Ayrıca şirk içinde iken ölçüde ve tartıda eksiltme yapıyorlardı. Bu yüzden onları bundan men ederek şöyle dedi: {Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın.} Aksine ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. {Doğrusu ben sizi bol nimet içinde, sağlıklı, malca ve evlatça zengin görüyorum.} Allah'ın size verdiğine şükredin ve Allah'ın nimetini inkâr etmeyin; yoksa O onu sizden alır. {Şüphesiz ben, sizin üzerinize kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum.} Yani size musallat olacak, sizden hiçbirini bırakmayacak bir azap. {Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın.} Yani kendiniz için razı olduğunuz adaletle. {İnsanların eşyasını eksiltmeyin.} Yani insanların mallarından eksiltmeyin; ölçü ve tartıda eksiltmek suretiyle alıp çalmayın. {Yeryüzünde fesat çıkararak bozgunculuk yapmayın.} Çünkü günahlarda ısrar etmek dinleri, akideleri, dini ve dünyayı bozar, ekinleri ve nesli helak eder. {Allah'ın bıraktığı (helal kazanç) sizin için daha hayırlıdır.} Yani Allah'ın size bıraktığı hayır sizi yeter; sizin olan, onunla müstağni olabileceğiniz şeyi yapmaya kalkmayın, bu sizin için çok zararlıdır. {Eğer mü'minseniz} imanın gereğini yerine getirin. {Ben sizin üzerinize bekçi değilim.} Yani ben amellerinizi koruyan ve onlara vekil olan değilim; onları koruyan Allah Teâlâ'dır. Ben ise size gönderildiğim şeyi tebliğ ederim. {Ey Şuayb! Namazın mı sana, babalarımızın taptığı şeyleri bırakmamızı emrediyor?} Bunu, peygamberlerine alaylı bir biçimde ve onun davetini kabul etmelerinin uzak olduğunu düşünerek söylediler. Sözlerinin anlamı şudur: Bizi yasaklamanın bir gerekçesi yok, sadece sen Allah'a namaz kılıyor ve O'na ibadet ediyorsun. Eğer öyleyse, babalarımızın taptığı şeyi bırakmamızı bize nasıl gerekli kılabilirsin? Çünkü senin dışında bunun delili olmayan bir söze uymak nasıl olur? Akıl ve idrak sahibi eskilerimizi bırakıp sana nasıl uyarız? Aynı şekilde sözün bize, {mallarımızda istediğimizi yapmamızı} gerektirmez. Bize söylediğin ölçü ve tartıyı tam yapma, üzerindeki vacip hakları ödeme gibi şeyler de bunu gerektirmez; çünkü bunlar bizim mallarımız, sen onlarda tasarruf edemezsin. Bu yüzden alaylı olarak şöyle dediler: {Sen gerçekten halim selim ve doğru yolda olan birisin.} Yani: Sen mi ki hilm ve vakar senin huyun, rüşd ise senin tabiatın; senden rüşddan başka bir şey çıkmaz, rüşddan başka bir şey emretmezsin, sapkınlıktan başkasını yasaklamazsın? Demek istedikleri, onun bu iki vasfın tersiyle, yani safahat ve sapkınlıkla nitelendiğidir. Yani anlam şöyledir: Sen nasıl halim selim ve doğru yolda olan biri olursun, babalarımız ise sefih ve sapık kimseler mi?! Alaylı bir biçimde söyledikleri ve durumun tersi olduğunu ima ettikleri bu söz, sandıkları gibi değildir; durum söyledikleri gibidir. Onun namazı, onlara, sapık atalarının taptığı şeyi yasaklamasını ve mallarında istediklerini yapmalarını emreder. Çünkü namaz hayasızlık ve kötülükten alıkoyar; Allah'tan başkasına ibadet etmekten, Allah'ın kullarının haklarını engellemekten veya ölçü ve tartıyla bunları çalmaktan daha büyük hangi hayasızlık ve kötülük olabilir? O, aleyhissalatu vesselam, halim ve rüşd sahibidir. Şuayb onlara şöyle dedi: {Ey kavmim! Düşünün ki ben Rabbimden bir delil üzerinde olsam ve bana katından güzel bir rızık verilmiş olsa…} Yani gerçekten getirdiğim şeyin doğruluğu konusunda kesin bir bilgi ve itminan üzerinde olsam, Allah bana çeşitli mallardan verdiği gibi… {Ben, sizi yasakladığım şeye muhalefet etmek istemem.} Yani ölçü ve tartıda eksiltmeyi sizden yasaklarken onu ben yapmak istemem ve bu konuda bana suçlama yöneltilmesin diye öyle davranmam. Aksine sizi bir şeyden yasaklamam, ondan önce onu terk eden ilk kişi benim olmamdır. {Ben, gücüm yettiğince yalnızca ıslah etmek isterim.} Yani benim maksadım, sadece hallerinizin düzelmesi ve menfaatlerinizin doğru yola girmesidir; kendime ait özel bir maksadım yoktur. Bu söz bir nefs temizliği içerdiği için şöyle ekledi: {Tevfik ancak Allah'ladır.} Yani hayır işleme ve şerden uzak durma konusunda bana verilen tevfik, ancak Allah Teâlâ'nındır; kendi gücüm ve kuvvetimle değildir. {Yalnız O'na tevekkül ettim.} Yani işlerimde O'na dayandım ve O'nun yeterliğine güvendim. {Yalnız O'na yöneliyorum.} Bana emrettiği çeşitli ibadetleri yerine getirmede ve bütün hayır fiilleriyle O'na yakınlaşmada. Kulun hali bu iki şeyle düzelir: Rabbinden yardım istemek ve O'na yönelmek. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "O'na ibadet et ve yalnız O'na tevekkül et."] [Hud: 123] Ve şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden yardım dileriz."] [Fatiha: 5]. {Ey kavmim! Bana karşı gelmeniz sizi, {Nuh kavminin, Hud kavminin veya Salih kavminin başına gelenlerin benzerine uğratmasın}; Lut kavmi de sizden uzak değildir.} Ne yurt bakımından ne de zaman bakımından. {Rabbinizden bağışlanma dileyin.} İşlediğiniz günahlardan dolayı. {Sonra ona yönelin.} Gelecek ömrünüzde samimi bir tövbeyle ve O'na itaatle yönelerek, O'na muhalefetten kaçınarak. {Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.} Tövbe edip O'na yönelene merhamet eder, bağışlar, tövbesini kabul eder ve onu sever. Vedûd ismi, Allah'ın isimlerinden biri olup, mü'min kullarını sevdiğini ve onların da O'nu sevdiğini ifade eder; bu isim hem "fâil" hem de "mef'ûl" anlamında "fe'ûl" kalıbındadır. Dediler ki: {Ey Şuayb! Söylediğin birçok şeyi anlamıyoruz.} Yani onun nasihatlerinden ve öğütlerinden bunalıp şöyle dediler: {Söylediğin birçok şeyi anlamıyoruz.} Bunu, söylediklerine duydukları nefret ve ondan uzaklaşmaları sebebiyle söylediler. {Biz seni aramızda zayıf görüyoruz.} Yani kendin bakımından, ulu ve reisler değil, zayıf ve güçsüzlerdensin. {Eğer kabilen olmasaydı seni taşlardık, sen bizim gözümüzde değerli de değilsin.} Yani sözlerin gönlümüzde bir değer taşımaz ve nefislerimizde bir saygı görmez; sana saygı gösterdiysek bu kabilene saygımızdan, seni bırakmamızdandır. Bunun üzerine onlara yumuşatarak şöyle dedi: {Ey kavmim! Kabilem sizin nazarınızda Allah'tan daha mı değerli? Onu arkanıza attınız.} Yani beni kabilem sebebiyle gözetiyorsunuz, Allah için gözetmiyorsunuz; bu yüzden kabilem sizin nazarınızda Allah'tan daha değerli oldu. {Allah'ın emrini arkanıza attınız.} Yani Allah'ın emrini sırt çevirip umursamadınız ve ondan korkmadınız. {Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı kuşatmıştır.} Yerde ve gökte zerre kadar amel O'na gizli kalmaz; yaptıklarınızın karşılığını en tam şekilde verecektir. Şuayb, onlarla uğraşmaktan usanıp kendilerine karşı çaresiz kalınca şöyle dedi: {Ey kavmim! Siz bulunduğunuz durum ve dininiz üzere çalışın.} Yani hâlinizle ve dininizle amel edin. {Ben de amel ederim; yakında kimin dünyada rezil edecek bir azaba uğrayacağını ve kimin üzerine kalıcı bir azabın ineceğini, ben mi siz misiniz, bileceksiniz.} Azap kendilerine inince bunu zaten anladılar. {Siz de gözleyin, ben de sizinle birlikte gözleyenlerdenim;} bana neler geleceğini, size de neler geleceğini gözleyin. {Emrimiz geldiğinde} yani Şuayb'ın kavmini helak etmek üzere hüküm gelince, {Şuayb'ı ve onunla birlikte iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık. Zulmedenleri ise korkunç bir ses yakaladı; sabah olunca evlerinde diz üstü çökmüş, ölü hâlde kaldılar.} Onlardan ne bir ses duyulur ne de bir hareket görülürdü. {Sanki orada hiç yaşamamışlardı.} Yani sanki evlerinde kalmamışlar, azap geldiğinde orada hiç nimet içinde bulunmamışlardı. {Dikkat edin, Medyen'e de tıpkı Semûd'un uzaklaştırıldığı gibi lânet olsun!} Allah onları helak edip rezil ettiği için bu iki kavim hem yok olmada hem de rahmetten uzak kalmada ortaktır. Şuayb aleyhisselâm, kavmine güzel hitabıyla tanındığı için "peygamberlerin hatibi" diye anılırdı. Kıssasında pek çok fayda ve ibret vardır. Bunlardan biri şudur: Kâfirler, İslâm'ın asıllarından dolayı nasıl cezalandırılıp muhatap tutuluyorsa, şeriatının dallarından dolayı da öyle muhatap tutulurlar. Çünkü Şuayb kavmini tevhide ve ölçü ile tartıyı tam yapmaya çağırmış, tehdidi bütün bunların toplamına bağlamıştır. Bir başka fayda: Ölçü ve tartıdan eksik vermek büyük günahlardandır ve bu davranışı yapanlara acele ceza gelmesinden korkulur. İnsanların mallarını çalmak da böyledir. Ölçü ve tartıda hırsızlık yapmak azap gerektiriyorsa, zorbalık ve güç kullanarak çalmak bunlardan daha evlâ ve daha layıktır. Bir diğer fayda: Karşılık, amelin cinsindendir. Kim insanların mallarını eksiltip malını artırmak isterse, bunun tersiyle cezalandırılır ve elindeki rızık bereketinin yok olmasına sebep olur. Allah'ın buyruğu: {Sizi refah içinde görüyorum.} Yani siz kendi fiilinizle bu refahın yok olmasına sebep olmayın. Bir diğer fayda: Kul, Allah'ın verdiğiyle yetinmeli, haramdan helâlle, haram kazançtan mubah kazançla yetinmelidir. Bunun kendisi için daha hayırlı olduğunu Allah şöyle buyurmuştur: {Allah'ın size bıraktığı kazanç sizin için daha hayırlıdır.} Haram sebeplere hırsla koşmanın getirdiği yokluk ve bereketsizlik yerine, helâl yoldan gelen bereket ve rızık artışı vardır. Bir diğer fayda: Bu, imanın gereklerinden ve sonuçlarındandır. Allah, amel etmeyi imanın varlığına bağlamıştır. Buradan anlaşılır ki amel yoksa iman ya eksiktir ya da yoktur. Bir diğer fayda: Namaz, önceki peygamberler için de meşru kılınmıştır ve en faziletli ameller arasındadır. Kâfirlerin bile namazın faziletini ve diğer amellere üstünlüğünü kabul etmeleri bunun delilidir. Namaz, çirkin ve kötü işlerden alıkoyar; imanın ve şeriatın ölçüsüdür. Namazı kılmakla kulun hâli tamamlanır, kılmamakla dinî hâlleri bozulur. Bir diğer fayda: Allah'ın insana verdiği mal, Allah ona onu emanet etmiş olsa da kişi onunla istediğini yapamaz. Bu mal kendisinde bir emanettir; içindeki hakları ödemek ve Allah ile Resûlü'nün haram kıldığı kazançlardan kaçınmakla Allah'ın hakkını yerine getirmelidir. Kâfirlerin ve onlara benzeyenlerin iddia ettiği gibi, malları üzerinde istedikleri gibi tasarrufta bulunma hakkı yoktur; bu tasarruf Allah'ın hükmüne uysa da aykırı olsa da böyledir. Bir diğer fayda: Davetçinin davetini tamamlaması için, başkasına emrettiği şeyi ilk yapan, başkasını yasakladığı şeyden ilk vazgeçen kişi olması gerekir. Nitekim Şuayb aleyhisselâm şöyle demiştir: {Sizi yasakladığım şeye ben kendim muhalefet etmek istemem.} Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Ey iman edenler! Yapmadığınız şeyi niçin söylersiniz? Yapmadığınız şeyi söylemeniz Allah katında büyük bir gazaptır."] (Saff, 2-3) Bir diğer fayda: Peygamberlerin görevi, güç yettiği ölçüde ıslahı istemektir. Maslahatları elde edip tamamlarlar ya da güçleri yettiği kadarını elde ederler; fesadı da def edip azaltırlar. Özel maslahatlara karşı genel maslahatı gözetirler. Maslahatın gerçek anlamı, kulların hâllerinin düzeldiği ve dinî ve dünyevî işlerinin doğru yola girdiği şeydir. Bir diğer fayda: Kişi gücü yettiği ıslahı yaptığında, gücü yetmediği şeyi yapmamasından ötürü kınanmaz ve suçlanmaz. Kulun, kendinde ve başkalarında gücü yettiği ölçüde ıslah yapması gerekir. Bir diğer fayda: Kul, bir an bile kendine güvenmemeli, daima Rabbinden yardım dileyerek ve O'na tevekkül ederek yaşamalıdır. Tevfik isteyip, bir nasip elde ettiğinde onu kendisini yaratan ve nimeti veren Rabbe nispet etmeli, kendiyle övünmemelidir. Nitekim Şuayb şöyle demiştir: {Benim tevfikim ancak Allah'ın yardımiyledir. Ona tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.} Bir diğer fayda: Ümmetlerin uğradığı felaketler ve başlarına gelenlerle korkutma yapılmalıdır. Suçlulara verilen cezaların anlatıldığı kıssalar öğüt ve uyarı bağlamında anlatılmalıdır. Aynı şekilde, Allah'ın takva sahiplerine ikram ettiklerini anlatmak da takvaya teşvik ve ilgi uyandırmak için yapılmalıdır. Bir diğer fayda: Günahından tövbe eden kişinin günahı bağışlanır ve affedilir; Allah ona sevgi ve dostluk da duyar. "Tövbe eden kişiye yalnızca günahının bağışlanması yeter, sevgi ve dostluk ise geri dönmez" diyenlerin sözüne itibar edilmez. Çünkü Allah şöyle buyurmuştur: {Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim merhamet edendir, çok sevendir.} Bir diğer fayda: Allah, müminleri birçok sebeple korur; bazılarını bilirler, bazılarından hiç haberleri olmaz. Bazen de kabileleri veya kâfir vatandaşları sebebiyle onlardan belâyı savar. Nitekim Allah, Şuayb'ı kavminin taşlamasından, kabilesinin (rehtinin) sebebiyle korumuştur. Bu tür bağların, İslâm'ı ve Müslümanları korumaya vesile olması durumunda bunlar için çalışmakta bir sakınca yoktur; hatta bazen bu zorunlu olabilir, çünkü ıslah güç ve imkân ölçüsünde istenir. Buna göre, kâfirlerin yönetimi altında bulunan Müslümanların, yönetimi cumhuriyet hâline getirmek için çalışmaları, bu sayede birey ve toplulukların dinî ve dünyevî haklarına kavuşabilmesi, dinî ve dünyevî haklarını ortadan kaldırmayı, onları yok etmeyi ve köle ve hizmetçi kılmayı amaçlayan bir devletin boyunduruğuna girmelerinden daha iyidir. Evet, Müslümanların yönetimi kendi ellerinde tutması ve kendilerinin hükümdar olması mümkünse, bu kesinlikle gereklidir. Ancak bu mertebe mümkün olmadığında, dinin ve dünyanın korunup savunulduğu mertebe önceliklidir. Allah en iyisini bilir.