{وإلى ثمود أخاهم صالحا} إلى آخر قصتهم، أي: {و} أرسلنا {إلى ثمود}، وهم عاد الثانية، المعروفون بسكناهم الحِجر ووادي القرى، {أخاهم} في النسب {صالحًا}، عبدُ الله ورسولُه ﷺ، يدعوهم إلى عبادة الله وحده. فـ{قال: يا قوم اعبدوا الله} أي: وحّدوه وأخلصوا له الدين، {ما لكم من إله غيره} لا من أهل السماء ولا من أهل الأرض. {هو أنشأكم من الأرض} أي: خلقكم منها، {واستعمركم فيها} أي: استخلفكم فيها، وأنعم عليكم بالنعم الظاهرة والباطنة، ومكّنكم في الأرض تبنون وتغرسون وتزرعون وتحرثون ما شئتم، وتنتفعون بمنافعها، وتستثمرون مصالحها. فكما أنه لا شريك له في جميع ذلك، فلا تشركوا به في عبادته. {فاستغفروه} مما صدر منكم من الكفر والشرك والمعاصي، وأقلعوا عنها، {ثم توبوا إليه} أي: ارجعوا إليه بالتوبة النصوح والإنابة، {إن ربي قريب مجيب} أي: قريب ممن دعاه دعاء مسألة أو دعاء عبادة، يجيبه بإعطائه سؤله، وقبول عبادته، وإثابته عليها أجلَّ الثواب. واعلم أن قربه تعالى نوعان: عام وخاص. فالقرب العام: قربه بعلمه من جميع الخلق، وهو المذكور في قوله تعالى: [Kur'an: "Biz ona şah damarından daha yakınız."] [Kâf: 16]. والقرب الخاص: قربه من عابديه وسائليه ومحبيه، وهو المذكور في قوله تعالى: [Kur'an: "Secde et ve yaklaş."] [Alak: 19]. Bu ayette ve Allah'ın, [Kur'an: "Kullarım sana beni sorduklarında, şüphesiz ben yakınım; dua eden kimsenin duasını kabul ederim."] [Bakara: 186] buyruğunda bu tür bir yakınlık vardır; bu yakınlık, Allah'ın lütfunu, dualarını kabul edişini ve dileklerini gerçekleştirişini gerektirir. Bu yüzden "el-Karîb" adı, "el-Mücîb" adıyla birlikte anılır. Peygamberleri Sâlih aleyhisselâm onlara emredip Allah'a yalnız ihlâsla kulluk etmeyi istediğinde, davetini reddettiler ve ona en çirkin karşılığı verdiler. {Dediler ki: Ey Sâlih! Bundan önce aramızda umut bağladığımız biriydin.} Yani, sen aklı ve faydayı bekleyebileceğimiz, umut bağladığımız biriydin. Bu, onların peygamberleri Sâlih'in güzel ahlâk ve iyi huylarla tanındığına, kavminin seçkinlerinden olduğuna dair bir tanıklıktır. Ancak onlara bu bozuk arzularına uymayan bu emri getirince, şu sözü söylediler: Sen kâmildin, şimdi ise beklentimizi boşa çıkardın ve senden hayır umulmayacak bir duruma düştün. Onun günahı ise onların şu sözüdür: {Atalarımızın taptığına tapmamızı bize mi yasaklıyorsun?} Onların sanısınca bu, Sâlih'i yermenin en büyük biçimiydi: Onun akıllarını ve sapkın atalarının akıllarını nasıl küçümsediğini, kendisine ne fayda ne zarar veremeyen, hiçbir şeye güç yetiremeyen taş, ağaç ve benzeri şeylere tapmaktan nasıl menettiğini söylüyorlardı. Oysa Sâlih onlara, nimetleri kendilerine sürekli ulaşan, iyiliği daima inen, kendilerinde bulunan her nimetin yalnızca O'ndan olduğu, kötülükleri yalnızca O'nun def edebildiği Rableri Allah'a dini ihlâsla kulluk etmelerini emrediyordu. {Biz de gerçekten bizi çağırdığın şeyden kuşkulu, rahatsız edici bir şüphe içindeyiz.} Yani, çağrına dair kalplerimizi rahatsız eden bir şüphe içinde olmaya devam ediyoruz. Onların sanısına göre, Sâlih'in davetinin doğruluğunu bilselerdi ona uyarlardı; oysa bu konuda yalancıydılar. Bu yüzden yalanlarını şu sözle açıkladı: {Dedi ki: Ey kavmim! Düşünün bakalım, ben Rabbimden bir delil ve kesin bir bilgi üzerinde isem, ve O bana katından bir rahmet (peygamberlik ve vahiy) vermiş ise, ben sizin bu yaptığınız gibi davranırsam, Allah'a karşı isyan ettiğimde beni kim kurtarır? Siz bana ancak ziyan ve kayıp artırırsınız.} Yani, zarar ve helâk artıran başka bir şey değil. {Ey kavmim! Bu Allah'ın dişi devesi, sizin için bir mucizedir. Bir gün suyu olacak, ardından hepiniz onun sütünden içeceksiniz; bunun için belirli bir gün vardır.} {Bırakın, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülük yapmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar.} Yani, yiyeceği ve yemi için sizin hiçbir masrafınız yoktur; {ona kötülük yapmayın}, yani onu kesmeyin. {Ama onu kestiler. Sâlih de dedi ki: Evinizde üç gün daha yaşayın; bu, yalanlanamayacak bir vaaddir.} Yani, mutlaka gerçekleşecektir. {Emrimiz gelince, Sâlih'i ve onunla birlikte iman edenleri kendi katımızdan bir rahmetle kurtardık ve o gün rezil olmaktan da.} Yani onları azaptan, rezillikten ve utançtan kurtardık. {Şüphesiz Rabbin kuvvetli ve güçlüdür.} Onun kuvvet ve izzetinden biri de, azgın ümmetleri helâk edip peygamberleri ve ardılarını kurtarmasıdır. {Zulmedenleri ise korkunç bir ses yakaladı}, kalpleri parçalandı. {Sonra evlerinde yüzüstü, hareketsiz kaldılar.} Yani, hiçbir kıpırtıları olmayan ölüler gibi oldular. {Sanki orada hiç yaşamamışlardı.} Yani, azap geldiğinde evlerinde hiç yararlanmamışlar, orada hiç mutlu olmamışlar, bir gün bile nimetle rahatlamamışlar gibi oldular; nimet onlardan ayrılmış, sona eren bir azap onları kuşatmıştı; sanki o azap hep varmış gibi. {Biliniz ki Semûd, Rablerini inkâr etti.} Yani, kendilerine ibret veren açık mucize geldikten sonra onu inkâr ettiler. {Uzak olsun Semûd'a!} Ne kadar bedbaht ve zelil oldular! Dünya azabından ve rezilliğinden Allah'a sığınırız.