{ بسم الله } Yani: Her ismin başında Allah'ın adıyla başlarım. Çünkü "isim" kelimesi tekil ve izafetli olduğu için Allah'ın bütün güzel isimlerini kapsar. { Allah }, ilah olarak tapılan, ilahlık sıfatlarıyla, yani kemal sıfatlarıyla nitelendiği için yalnızca ibadete layık olan demektir. { er-Rahmân er-Rahîm }: Allah Teâlâ'nın her şeyi kuşatan, her canlıya ulaşan geniş ve büyük rahmetinin sahibi olduğunu gösteren iki isimdir. Bu rahmeti, peygamberlerine ve elçilerine uyan takva sahipleri için yazmıştır. Bunlar için mutlak rahmet vardır; onların dışında kalanların da bu rahmetten bir payı vardır. Bilin ki ümmetin selefi ve imamları arasında üzerinde ittifak edilen kaidelerden biri, Allah'ın isim ve sıfatlarına ve sıfatların hükümlerine iman etmektir. Bu bağlamda, Allah'ın er-Rahmân ve er-Rahîm olduğuna, kendisinde bulunan rahmet sıfatıyla, bu rahmetin de merhamet edilen kullarla ilgili olduğuna iman ederler. Bütün nimetler, Allah'ın rahmetinin eserlerindendir. Diğer isimler için de aynı durum geçerlidir. Örneğin "el-Alîm" hakkında şöyle denir: Allah, her şeyi bilen bir ilme sahiptir; "el-Kadîr" hakkında ise her şeye gücü yeten bir kudrete sahiptir. { El-hamdu lillâh }: Allah'ı kemal sıfatlarıyla ve fazl ile adalet arasında dönen fiilleriyle övmektir. Bu nedenle O'na her yönden tam hamd vardır. { Rabbi'l-âlemîn }: Rab, bütün âlemleri, yani Allah'tan başka her şeyi, yaratmasıyla, onlara araçlar hazırlamasıyla ve büyük nimetlerle lütufta bulunmasıyla terbiye eden demektir. Bu nimetler olmasaydı varlıkları devam edemezdi. Bu yüzden insanların sahip olduğu her nimet Allah'tandır. Allah'ın yarattıklarını terbiyesi iki türlüdür: genel ve özel. Genel terbiye, yaratıkları yaratması, onlara rızık vermesi ve dünyada bekalarının bağlı olduğu maslahatlarına yöneltmesidir. Özel terbiye ise velilerini terbiye etmesi, onları imanla yetiştirmesi, bunu onlara nasip etmesi, bunu kendilerine tamamlaması ve aralarına girip engel olan saptırıcı şeyleri ve mânileri onlardan uzaklaştırmasıdır. Hakikati, her hayra muvaffak kılmak ve her şerden korumaktır. Peygamberlerin dualarının çoğunun "Rab" lafzıyla yapılmasının sebebi de belki bu anlamdır; çünkü onların bütün istekleri Allah'ın özel rububiyeti kapsamına girer. { Rabbi'l-âlemîn } ifadesi, Allah'ın yaratmada, tedbirde ve nimetlerde tek olduğunu, gınasının tam, âlemlerin ona olan ihtiyacının her yönden ve her açıdan tam olduğunu gösterir. { Mâliki yevmi'd-dîn }: Mâlik, mülk sıfatıyla nitelenen kimsedir. Bu sıfatın eserlerinden biri, emredip yasaklaması, sevap ve ceza vermesi, mülküne her türlü tasarrufta bulunmasıdır. Mülkü "din günü"ne izafe etmiştir. Din günü kıyamet günüdür; insanların hayrı ve şerriyle amellerinden hesaba çekileceği gündür. Çünkü o gün yaratıklara, O'nun mülkünün, adaletinin ve hikmetinin tam olarak açığa çıkacağı gündür. Yaratıkların mülkleri de sona erer. Öyle ki o gün krallar, tebaa, köleler ve hür insanlar eşit olur; hepsi O'nun büyüklüğü karşısında boyun eğer, izzetine itaat eder, karşılığını bekler, sevabını ümit eder, cezasından korkarlar. Bu yüzden Allah bu günü özellikle zikretmiştir; yoksa O, din gününün ve diğer günlerin de mâlikidir. { İyyâke na'budü ve iyyâke nesta'în } ayetinin anlamı şudur: Yalnız sana ibadet ederiz ve yalnız senden yardım dileriz. Çünkü mef'ulün fiilden önce gelmesi hasr ifade eder; yani hükmün zikredilene sabit olduğunu, başkasından nefyedildiğini gösterir. Sanki "Yalnız sana kulluk eder, senden başkasına kulluk etmeyiz; yalnız senden yardım isteriz, başkasından yardım istemeyiz" demektedir. İbadetin, yardım dilemeden önce zikredilmesi, genelin özelden önce gelmesi kabilindendir ve Allah'ın hakkını kulun hakkından önce tutmaya verilen önemdendir. "İbadet", Allah'ın sevdiği ve razı olduğu zahir ve batın bütün söz ve fiilleri kapsayan genel bir addır. "İstiâne" ise, faydayı celbetmek ve zararı defetmek için Allah'a dayanmak, bunu gerçekleştirmesine güvenmektir. Allah'a ibadet etmek ve O'ndan yardım dilemek, ebedi saadete ve bütün şerlerden kurtuluşa giden vasıtadır. Bu iki şey yerine getirilmeden kurtuluşa ulaşılamaz. İbadet, Resûlullah ﷺ'den alınmış, Allah'ın rızası amaçlanmış olduğunda gerçek ibadet olur. Bu iki şart bir arada olunca ibadet olur. "İstiâne"nin "ibadet"ten sonra zikredilmesi, ibadetin içinde dahil olmasına rağmen, kulun bütün ibadetlerinde Allah'ın yardımına muhtaç olmasındandır. Allah ona yardım etmezse, emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmak konusunda istediği şeye ulaşamaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurur: { İhdinâ's-sırâta'l-müstakîm }: Yani bizi doğru yola ilet, bizi irşad et ve muvaffak kıl. Doğru yol, Allah'a ve cennetine ulaştıran açık yoldur; hakkı bilmek ve onunla amel etmektir. Yani bizi yola ilet ve yolda hidayetimizi devam ettir. Yola iletmek, İslam dinine bağlı kalmak ve ondan başka dinleri terk etmektir. Yolda hidayet ise, dini ayrıntıların hepsine hem ilim hem amel bakımından hidayeti kapsar. Bu dua, kula en faydalı ve en kapsamlı dualardan biridir. Bu sebeple insanın her rekâtta Allah'a bu duayı etmesi vaciptir; çünkü buna ihtiyacı vardır. Bu doğru yol, { Nimet verdiklerinin yoluna } yoludur; yani nebilerin, sıddıkların, şehitlerin ve salihlerin yoludur. { Gazaba uğrayanların } ve hakkı bilip terk edenlerin, mesela Yahudiler ve benzerlerinin yoluna değil. Ve { sapanların } yoluna da değil; cahillik ve dalaletle hakkı terk edenlerin, mesela Hristiyanlar ve benzerlerinin yoluna değil. Bu sure, kısalığına rağmen, Kur'an surelerinin hiçbirinde bulunmayan şeyleri içermiştir. Tevhidin üç çeşidini kapsar: Rububiyet tevhidi, { Rabbi'l-âlemîn } ifadesinden anlaşılır. Uluhiyet tevhidi, yani ibadetin yalnız Allah'a has kılınması, { Allah } lafzından ve { İyyâke na'budü } ifadesinden anlaşılır. Esma ve sıfat tevhidi ise, Allah'ın kendisi için sabit kıldığı ve Peygamberi'nin ona sabit kıldığı kemal sıfatlarının, ta'tilsiz, temsilsiz ve teşbihsiz olarak ispatıdır. Bunu da daha önce geçtiği gibi { el-hamdu } lafzı gösterir. Sure ayrıca { İhdinâ's-sırâta'l-müstakîm } ifadesinde nübüvvetin ispatını içerir; çünkü bu, risalet olmadan mümkün değildir. { Mâliki yevmi'd-dîn } ifadesinde amellerin karşılığının ispatını, ve karşılığın adaletle olacağını içerir; çünkü din kelimesinin anlamı adaletle karşılıktır. Kader'in ispatını, kulun hakikaten fail olduğunu içerir. Bu, Kaderiyye ve Cebriyye'nin görüşlerine muhaliftir. Hatta { İhdinâ's-sırâta'l-müstakîm } ifadesinde bütün bid'at ve dalalet ehlinin reddini de içerir; çünkü bu, hakkı bilmek ve onunla amel etmektir, her bid'at sahibi ve sapık da bunun karşısındadır. Sure, { İyyâke na'budü ve iyyâke nesta'în } ifadesinde ibadet ve yardım bakımından dini yalnız Allah'a has kılmayı içerir. Hamd Allah'a aittir, âlemlerin Rabbi'dir.